เทคนิคที่ 058 · PYTHON / JAVASCRIPT

กราฟโมเสกMosaic Plot

ความกว้างบอกขนาดกลุ่ม ความสูงบอกสัดส่วน

4
ขั้นสูงควรรู้ก่อน · อ่านกราฟแท่งซ้อน 100% เป็น
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Mosaic plot แก้ปัญหาใหญ่ที่สุดของกราฟแท่งซ้อน 100% คือการที่ทุกแท่งสูงเท่ากันจนซ่อนขนาดของกลุ่มไว้ วิธีแก้คือให้ความกว้างของแต่ละคอลัมน์แปรตามขนาดของกลุ่มนั้น พื้นที่ของแต่ละช่องจึงแทนจำนวนจริง

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนแผนที่โลกที่ประเทศใหญ่กินพื้นที่มากกว่า แล้วแต่ละประเทศยังแบ่งเป็นแถบสีตามสัดส่วนของอะไรบางอย่างข้างใน

ใช้ที่ไหนบ้าง — ตารางไขว้ของแบบสำรวจ ส่วนแบ่งตลาดที่แบ่งตามทั้งภูมิภาคและประเภทสินค้า หรือข้อมูลที่ทั้งขนาดกลุ่มและสัดส่วนภายในสำคัญพอกัน

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1คำนวณขนาดรวมของแต่ละกลุ่มเพื่อกำหนดความกว้าง
  2. ขั้นที่ 2คำนวณสัดส่วนภายในกลุ่มเพื่อกำหนดความสูง
  3. ขั้นที่ 3วาดช่องตามพื้นที่
  4. ขั้นที่ 4เขียนขนาดของกลุ่มไว้เหนือคอลัมน์

ตัวอย่างคลาสสิก · Marimekko chart ในงานกลยุทธ์ธุรกิจ

บริษัทที่ปรึกษาใช้กราฟนี้แสดงส่วนแบ่งตลาดโดยให้ความกว้างเป็นขนาดของตลาดแต่ละกลุ่มและความสูงเป็นส่วนแบ่งของแต่ละราย ชื่อมาจากลายผ้าของแบรนด์ฟินแลนด์ Marimekko เพราะภาพที่ได้คล้ายลายผ้าบล็อกสี

Wikipedia · Mosaic plot ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

กราฟแท่งซ้อน 100% ทำให้เทียบสัดส่วนข้ามกลุ่มได้ง่าย แต่แลกมาด้วยการที่ขนาดของกลุ่มหายไปหมด จังหวัดที่มีคน 10 ล้านกับจังหวัดที่มีคนแสน มีแท่งสูงเท่ากันเป๊ะ

Mosaic plot แก้ด้วยการเพิ่มมิติกลับเข้าไปในความกว้าง คอลัมน์ของกลุ่มใหญ่กว้างกว่าคอลัมน์ของกลุ่มเล็ก ตามสัดส่วนของขนาดจริง

ผลที่ได้คือพื้นที่ของแต่ละช่องแทนจำนวนจริง ไม่ใช่แค่สัดส่วน ผู้อ่านจึงเห็นทั้งว่าสัดส่วนต่างกันแค่ไหนและกลุ่มไหนมีน้ำหนักมาก

ประโยชน์ที่ตามมาคือการมองหาความสัมพันธ์ ถ้าความสูงของแถบสีหนึ่งเปลี่ยนไปตามคอลัมน์อย่างเป็นระบบ แปลว่าสองตัวแปรหมวดหมู่นั้นสัมพันธ์กัน

ข้อเสียคือความกว้างและความสูงเปลี่ยนพร้อมกัน ทำให้เทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ยากมาก และผู้อ่านส่วนใหญ่ไม่คุ้นกับกราฟชนิดนี้ จึงต้องอธิบายก่อนเสมอ

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลตารางแบบยาว (หนึ่งแถวหนึ่งสังเกต)
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้3 มิติ
จำนวนแถวที่เหมาะ3–6 คอลัมน์ × 3–4 หมวดขั้นต่ำ 4 แถว
เส้นฐานศูนย์ต้องเริ่มที่ศูนย์พื้นที่แทนจำนวน ซึ่งวัดจากศูนย์ทั้งสองแกน

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
categoryกลุ่มหลัก (คอลัมน์)หมวดหมู่x2–8 กลุ่มความกว้างของคอลัมน์แปรตามขนาดของกลุ่ม
groupหมวดย่อย (แถบสี)หมวดหมู่color2–5 หมวดความสูงของแถบแปรตามสัดส่วนภายในกลุ่ม
valueจำนวนตัวเลขต่อเนื่องareaบวกเท่านั้นพื้นที่ของช่องแทนจำนวนจริง

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. คำนวณยอดรวมของแต่ละกลุ่ม
  2. ตรวจว่าทุกช่องมีค่าครบ
  3. เรียงคอลัมน์ตามขนาดหรือตามลำดับที่มีความหมาย

ค่าที่หายไป — ช่องที่ขาดข้อมูลจะทำให้ทั้งความกว้างและความสูงของคอลัมน์นั้นผิด ต้องเติมหรือตัดทั้งคอลัมน์

สเกลของแกน — ทั้งความกว้างและความสูงแปรตรงกับค่า ห้ามใช้สเกลอื่น

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 8 คอลัมน์หรือ 5 หมวด ช่องเล็กจะอ่านไม่ได้และภาพจะรก

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

category,group,value
เหนือ,หน้าร้าน,91
เหนือ,เว็บไซต์,93
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • กลุ่มไหนใหญ่ที่สุดจากความกว้างของคอลัมน์
  • สัดส่วนภายในแต่ละกลุ่มจากความสูงของแถบ
  • ความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวแปรหมวดหมู่จากการที่ความสูงเปลี่ยนไปตามคอลัมน์

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • เทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ได้ยากเพราะทั้งกว้างและสูงเปลี่ยนพร้อมกัน
  • ไม่บอกว่าความสัมพันธ์ที่เห็นมีนัยสำคัญทางสถิติหรือไม่

อ่านตามลำดับนี้

  1. ดูความกว้างของคอลัมน์ก่อนเพื่อรู้ขนาดของกลุ่ม
  2. ดูความสูงของแถบสีเดียวกันข้ามคอลัมน์
  3. หาคอลัมน์ที่สัดส่วนผิดจากคอลัมน์อื่น

คำถามที่ตอบได้

  • กลุ่มไหนใหญ่และภายในแบ่งอย่างไร
  • สองตัวแปรหมวดหมู่นี้สัมพันธ์กันไหม
  • ช่องไหนมีจำนวนจริงมากที่สุด

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • ไม่เขียนขนาดของกลุ่มกำกับ
  • ช่องเล็กจำนวนมากที่อ่านไม่ได้
  • ไม่อธิบายว่าความกว้างหมายถึงอะไร

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะนักวิเคราะห์ที่ทำงานกับตารางไขว้
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ต้องเรียนรู้ก่อน
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้440×300 px
รายงานเชิงวิเคราะห์
สิ่งพิมพ์
สำรวจข้อมูลด้วยตัวเอง
สไลด์ผู้บริหารต้องอธิบายว่าความกว้างกับความสูงหมายถึงอะไรก่อน
สื่อสารกับคนทั่วไปผู้อ่านทั่วไปไม่คุ้นกับกราฟชนิดนี้เลย

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. เขียนขนาดของแต่ละกลุ่มไว้เหนือคอลัมน์
  2. อธิบายว่าความกว้างคือขนาดกลุ่มและความสูงคือสัดส่วน
  3. ติดเปอร์เซ็นต์ในช่องที่ใหญ่พอ

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

<กลุ่ม> ใหญ่ที่สุดที่ <ขนาด> และมีสัดส่วนของ <หมวด> สูงกว่ากลุ่มอื่น

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ mosaic-plot-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด mosaic-plot-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import numpy as np

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("mosaic-plot-sample.csv")
df["value"] = pd.to_numeric(df["value"], errors="coerce")
NOTE = "width"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

pivot = df.pivot_table(index="group", columns="category", values="value", aggfunc="sum").fillna(0)
col_totals = pivot.sum(axis=0)
total = col_totals.sum()
x = 0
for ci, c in enumerate(pivot.columns):
    w = col_totals[c] / total                      # ความกว้าง = สัดส่วนขนาดของกลุ่ม
    y = 0
    for gi, g in enumerate(pivot.index):
        h = pivot.loc[g, c] / col_totals[c]        # ความสูง = สัดส่วนภายในกลุ่ม
        ax.add_patch(plt.Rectangle((x, y), w * 0.99, h * 0.99, color=[C1, C2, C3][gi % 3]))
        y += h
    ax.text(x + w / 2, 1.03, f"{c}\n({col_totals[c]:,.0f})", ha="center", fontsize=8)
    x += w
ax.set_xlim(0, 1); ax.set_ylim(0, 1.12); ax.axis("off")

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("mosaic-plot.png", dpi=160)
print("เขียน mosaic-plot.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 18 แถว · seed 7● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
ความกว้างคือขนาดของกลุ่ม
หน้าร้านเว็บไซต์แอป
เหนือ × หน้าร้าน · 91.0 (32.7% ของคอลัมน์)เหนือ × เว็บไซต์ · 93.0 (33.5% ของคอลัมน์)เหนือ × แอป · 94.0 (33.8% ของคอลัมน์)เหนือ15%อีสาน × หน้าร้าน · 120 (33.5% ของคอลัมน์)อีสาน × เว็บไซต์ · 84.0 (23.5% ของคอลัมน์)อีสาน × แอป · 154 (43.0% ของคอลัมน์)อีสาน20%กลาง × หน้าร้าน · 88.0 (30.2% ของคอลัมน์)กลาง × เว็บไซต์ · 73.0 (25.1% ของคอลัมน์)กลาง × แอป · 130 (44.7% ของคอลัมน์)กลาง16%ตะวันออก × หน้าร้าน · 82.0 (31.2% ของคอลัมน์)ตะวันออก × เว็บไซต์ · 47.0 (17.9% ของคอลัมน์)ตะวันออก × แอป · 134 (51.0% ของคอลัมน์)ตะวันออก15%ตะวันตก × หน้าร้าน · 92.0 (30.9% ของคอลัมน์)ตะวันตก × เว็บไซต์ · 70.0 (23.5% ของคอลัมน์)ตะวันตก × แอป · 136 (45.6% ของคอลัมน์)ตะวันตก17%ใต้ × หน้าร้าน · 86.0 (27.8% ของคอลัมน์)ใต้ × เว็บไซต์ · 94.0 (30.4% ของคอลัมน์)ใต้ × แอป · 129 (41.7% ของคอลัมน์)ใต้17%

ความกว้างและความสูงเปลี่ยนพร้อมกัน ทำให้เทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ได้ยาก

คอลัมน์ที่กว้างที่สุดอีสาน
ขนาดตาราง6 × 3
ยอดรวม1,797
ดูข้อมูลเป็นตาราง (6 แถว)
mosaic plot 6 × 3
หมวดหน้าร้านเว็บไซต์แอปรวม% ของทั้งหมด
เหนือ91.093.094.027815.5%
อีสาน12084.015435819.9%
กลาง88.073.013029116.2%
ตะวันออก82.047.013426314.6%
ตะวันตก92.070.013629816.6%
ใต้86.094.012930917.2%

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • สังเกตอะไร: เปิดหน้า percent-stacked-bar ที่ใช้ข้อมูลชุดเดียวกัน จะเห็นว่าที่นั่นทุกแท่งกว้างเท่ากันหมด ซึ่งซ่อนข้อมูลขนาดกลุ่มไว้ทั้งหมด

ข้อควรระวัง

  1. ไม่อธิบายว่าความกว้างหมายถึงอะไร ทำให้ผู้อ่านตีความเป็นกราฟแท่งซ้อนธรรมดา
  2. ใส่คอลัมน์หรือหมวดมากเกินไปจนช่องเล็กอ่านไม่ได้
  3. ลืมว่าการเทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ทำได้ยากเพราะทั้งสองมิติเปลี่ยนพร้อมกัน
  4. ไม่เขียนขนาดของกลุ่มเป็นตัวเลขกำกับ

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • ขนาดของกลุ่มไม่สำคัญ→ใช้แทน: percent-stacked-bar ที่อ่านสัดส่วนง่ายกว่า
  • ผู้อ่านไม่คุ้นกับกราฟชนิดนี้→ใช้แทน: grouped-bar หรือ heatmap-matrix
  • มีมากกว่า 8 กลุ่ม→ใช้แทน: heatmap-matrix

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · กราฟวาฟเฟิล