01ภาพรวมของกราฟนี้
Mosaic plot แก้ปัญหาใหญ่ที่สุดของกราฟแท่งซ้อน 100% คือการที่ทุกแท่งสูงเท่ากันจนซ่อนขนาดของกลุ่มไว้ วิธีแก้คือให้ความกว้างของแต่ละคอลัมน์แปรตามขนาดของกลุ่มนั้น พื้นที่ของแต่ละช่องจึงแทนจำนวนจริง
เปรียบเทียบให้เห็นภาพ
เหมือนแผนที่โลกที่ประเทศใหญ่กินพื้นที่มากกว่า แล้วแต่ละประเทศยังแบ่งเป็นแถบสีตามสัดส่วนของอะไรบางอย่างข้างใน
ใช้ที่ไหนบ้าง — ตารางไขว้ของแบบสำรวจ ส่วนแบ่งตลาดที่แบ่งตามทั้งภูมิภาคและประเภทสินค้า หรือข้อมูลที่ทั้งขนาดกลุ่มและสัดส่วนภายในสำคัญพอกัน
สร้างอย่างไร
- ขั้นที่ 1คำนวณขนาดรวมของแต่ละกลุ่มเพื่อกำหนดความกว้าง
- ขั้นที่ 2คำนวณสัดส่วนภายในกลุ่มเพื่อกำหนดความสูง
- ขั้นที่ 3วาดช่องตามพื้นที่
- ขั้นที่ 4เขียนขนาดของกลุ่มไว้เหนือคอลัมน์
ตัวอย่างคลาสสิก · Marimekko chart ในงานกลยุทธ์ธุรกิจ
บริษัทที่ปรึกษาใช้กราฟนี้แสดงส่วนแบ่งตลาดโดยให้ความกว้างเป็นขนาดของตลาดแต่ละกลุ่มและความสูงเป็นส่วนแบ่งของแต่ละราย ชื่อมาจากลายผ้าของแบรนด์ฟินแลนด์ Marimekko เพราะภาพที่ได้คล้ายลายผ้าบล็อกสี
02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ
กราฟแท่งซ้อน 100% ทำให้เทียบสัดส่วนข้ามกลุ่มได้ง่าย แต่แลกมาด้วยการที่ขนาดของกลุ่มหายไปหมด จังหวัดที่มีคน 10 ล้านกับจังหวัดที่มีคนแสน มีแท่งสูงเท่ากันเป๊ะ
Mosaic plot แก้ด้วยการเพิ่มมิติกลับเข้าไปในความกว้าง คอลัมน์ของกลุ่มใหญ่กว้างกว่าคอลัมน์ของกลุ่มเล็ก ตามสัดส่วนของขนาดจริง
ผลที่ได้คือพื้นที่ของแต่ละช่องแทนจำนวนจริง ไม่ใช่แค่สัดส่วน ผู้อ่านจึงเห็นทั้งว่าสัดส่วนต่างกันแค่ไหนและกลุ่มไหนมีน้ำหนักมาก
ประโยชน์ที่ตามมาคือการมองหาความสัมพันธ์ ถ้าความสูงของแถบสีหนึ่งเปลี่ยนไปตามคอลัมน์อย่างเป็นระบบ แปลว่าสองตัวแปรหมวดหมู่นั้นสัมพันธ์กัน
ข้อเสียคือความกว้างและความสูงเปลี่ยนพร้อมกัน ทำให้เทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ยากมาก และผู้อ่านส่วนใหญ่ไม่คุ้นกับกราฟชนิดนี้ จึงต้องอธิบายก่อนเสมอ
03ข้อมูลที่ต้องใช้
คอลัมน์ที่ต้องเตรียม
| คอลัมน์ | ทำหน้าที่ | ชนิด | เข้ารหัสด้วย | จำนวนค่าที่เหมาะ | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|---|---|
category | กลุ่มหลัก (คอลัมน์) | หมวดหมู่ | x | 2–8 กลุ่ม | ความกว้างของคอลัมน์แปรตามขนาดของกลุ่ม |
group | หมวดย่อย (แถบสี) | หมวดหมู่ | color | 2–5 หมวด | ความสูงของแถบแปรตามสัดส่วนภายในกลุ่ม |
value | จำนวน | ตัวเลขต่อเนื่อง | area | บวกเท่านั้น | พื้นที่ของช่องแทนจำนวนจริง |
ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด
- คำนวณยอดรวมของแต่ละกลุ่ม
- ตรวจว่าทุกช่องมีค่าครบ
- เรียงคอลัมน์ตามขนาดหรือตามลำดับที่มีความหมาย
ค่าที่หายไป — ช่องที่ขาดข้อมูลจะทำให้ทั้งความกว้างและความสูงของคอลัมน์นั้นผิด ต้องเติมหรือตัดทั้งคอลัมน์
สเกลของแกน — ทั้งความกว้างและความสูงแปรตรงกับค่า ห้ามใช้สเกลอื่น
กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร
เกิน 8 คอลัมน์หรือ 5 หมวด ช่องเล็กจะอ่านไม่ได้และภาพจะรก
หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม
category,group,value
เหนือ,หน้าร้าน,91
เหนือ,เว็บไซต์,93
…04อ่านแล้วเห็นอะไร
สิ่งที่เห็นได้จากภาพ
- กลุ่มไหนใหญ่ที่สุดจากความกว้างของคอลัมน์
- สัดส่วนภายในแต่ละกลุ่มจากความสูงของแถบ
- ความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวแปรหมวดหมู่จากการที่ความสูงเปลี่ยนไปตามคอลัมน์
สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้
- เทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ได้ยากเพราะทั้งกว้างและสูงเปลี่ยนพร้อมกัน
- ไม่บอกว่าความสัมพันธ์ที่เห็นมีนัยสำคัญทางสถิติหรือไม่
อ่านตามลำดับนี้
- ดูความกว้างของคอลัมน์ก่อนเพื่อรู้ขนาดของกลุ่ม
- ดูความสูงของแถบสีเดียวกันข้ามคอลัมน์
- หาคอลัมน์ที่สัดส่วนผิดจากคอลัมน์อื่น
คำถามที่ตอบได้
- กลุ่มไหนใหญ่และภายในแบ่งอย่างไร
- สองตัวแปรหมวดหมู่นี้สัมพันธ์กันไหม
- ช่องไหนมีจำนวนจริงมากที่สุด
สัญญาณว่ามีอะไรผิด
- ไม่เขียนขนาดของกลุ่มกำกับ
- ช่องเล็กจำนวนมากที่อ่านไม่ได้
- ไม่อธิบายว่าความกว้างหมายถึงอะไร
05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน
ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย
- เขียนขนาดของแต่ละกลุ่มไว้เหนือคอลัมน์
- อธิบายว่าความกว้างคือขนาดกลุ่มและความสูงคือสัดส่วน
- ติดเปอร์เซ็นต์ในช่องที่ใหญ่พอ
รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้
<กลุ่ม> ใหญ่ที่สุดที่ <ขนาด> และมีสัดส่วนของ <หมวด> สูงกว่ากลุ่มอื่น
06เอาไปใช้ต่อ
โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ mosaic-plot-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง
# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด mosaic-plot-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg") # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import numpy as np
C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a" # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"
df = pd.read_csv("mosaic-plot-sample.csv")
df["value"] = pd.to_numeric(df["value"], errors="coerce")
NOTE = "width" # ← ค่าจาก Playground
fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)
pivot = df.pivot_table(index="group", columns="category", values="value", aggfunc="sum").fillna(0)
col_totals = pivot.sum(axis=0)
total = col_totals.sum()
x = 0
for ci, c in enumerate(pivot.columns):
w = col_totals[c] / total # ความกว้าง = สัดส่วนขนาดของกลุ่ม
y = 0
for gi, g in enumerate(pivot.index):
h = pivot.loc[g, c] / col_totals[c] # ความสูง = สัดส่วนภายในกลุ่ม
ax.add_patch(plt.Rectangle((x, y), w * 0.99, h * 0.99, color=[C1, C2, C3][gi % 3]))
y += h
ax.text(x + w / 2, 1.03, f"{c}\n({col_totals[c]:,.0f})", ha="center", fontsize=8)
x += w
ax.set_xlim(0, 1); ax.set_ylim(0, 1.12); ax.axis("off")
ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False) # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("mosaic-plot.png", dpi=160)
print("เขียน mosaic-plot.png แล้ว ·", len(df), "แถว")07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ
ความกว้างและความสูงเปลี่ยนพร้อมกัน ทำให้เทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ได้ยาก
ดูข้อมูลเป็นตาราง (6 แถว)
| หมวด | หน้าร้าน | เว็บไซต์ | แอป | รวม | % ของทั้งหมด |
|---|---|---|---|---|---|
| เหนือ | 91.0 | 93.0 | 94.0 | 278 | 15.5% |
| อีสาน | 120 | 84.0 | 154 | 358 | 19.9% |
| กลาง | 88.0 | 73.0 | 130 | 291 | 16.2% |
| ตะวันออก | 82.0 | 47.0 | 134 | 263 | 14.6% |
| ตะวันตก | 92.0 | 70.0 | 136 | 298 | 16.6% |
| ใต้ | 86.0 | 94.0 | 129 | 309 | 17.2% |
ลองแล้วจะเห็นอะไร
- สังเกตอะไร: เปิดหน้า percent-stacked-bar ที่ใช้ข้อมูลชุดเดียวกัน จะเห็นว่าที่นั่นทุกแท่งกว้างเท่ากันหมด ซึ่งซ่อนข้อมูลขนาดกลุ่มไว้ทั้งหมด
ข้อควรระวัง
- ไม่อธิบายว่าความกว้างหมายถึงอะไร ทำให้ผู้อ่านตีความเป็นกราฟแท่งซ้อนธรรมดา
- ใส่คอลัมน์หรือหมวดมากเกินไปจนช่องเล็กอ่านไม่ได้
- ลืมว่าการเทียบพื้นที่ข้ามคอลัมน์ทำได้ยากเพราะทั้งสองมิติเปลี่ยนพร้อมกัน
- ไม่เขียนขนาดของกลุ่มเป็นตัวเลขกำกับ
เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้
- ขนาดของกลุ่มไม่สำคัญ→ใช้แทน: percent-stacked-bar ที่อ่านสัดส่วนง่ายกว่า
- ผู้อ่านไม่คุ้นกับกราฟชนิดนี้→ใช้แทน: grouped-bar หรือ heatmap-matrix
- มีมากกว่า 8 กลุ่ม→ใช้แทน: heatmap-matrix