เทคนิคที่ 055 · PYTHON / JAVASCRIPT

แผนภาพต้นไม้Treemap

ใส่ร้อยรายการในพื้นที่เดียวโดยยังเห็นสัดส่วน

3
ผสานหลายแนวคิดควรรู้ก่อน · เข้าใจว่าพื้นที่แทนปริมาณ
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Treemap แบ่งพื้นที่สี่เหลี่ยมให้แต่ละรายการตามสัดส่วนของค่า และแบ่งซ้อนกันตามลำดับชั้น จุดแข็งคือใส่รายการได้เป็นร้อยในพื้นที่เดียวโดยยังเห็นสัดส่วน ซึ่งกราฟวงกลมและกราฟแท่งทำไม่ได้

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนผังพื้นที่ในห้างที่ร้านใหญ่ได้พื้นที่มากกว่าร้านเล็ก และร้านในหมวดเดียวกันอยู่โซนเดียวกัน

ใช้ที่ไหนบ้าง — โครงสร้างงบประมาณที่มีหลายระดับ ส่วนแบ่งตลาดที่มีหลายสิบราย โครงสร้างไฟล์ในดิสก์ หรือพอร์ตการลงทุน

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1จัดข้อมูลเป็นลำดับชั้น parent-child
  2. ขั้นที่ 2คำนวณพื้นที่ตามค่าของแต่ละใบ
  3. ขั้นที่ 3จัดเรียงสี่เหลี่ยมให้ใกล้จัตุรัสที่สุด
  4. ขั้นที่ 4ใช้สีบอกกลุ่มและติดป้ายในช่องที่ใหญ่พอ

ตัวอย่างคลาสสิก · Ben Shneiderman คิด treemap ขึ้นเพื่อดูว่าอะไรกินพื้นที่ในฮาร์ดดิสก์

ปี 1990 Shneiderman ต้องการรู้ว่าไฟล์ไหนกินพื้นที่ดิสก์ที่เต็มอยู่ โครงสร้างโฟลเดอร์เป็นลำดับชั้นและมีไฟล์เป็นพันไฟล์ เขาจึงคิดวิธีแบ่งพื้นที่สี่เหลี่ยมแบบซ้อนกัน ซึ่งกลายเป็นรากของเครื่องมือวิเคราะห์พื้นที่ดิสก์ทุกตัวในปัจจุบัน

Ben Shneiderman · Treemaps for space-constrained visualization ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

เมื่อข้อมูลมีทั้งลำดับชั้นและสัดส่วน เช่น งบประมาณที่แบ่งเป็นกระทรวงแล้วแบ่งเป็นโครงการ กราฟวงกลมรับไม่ไหวเพราะมีรายการเป็นสิบเป็นร้อย

Treemap แก้ด้วยการใช้พื้นที่แทนสัดส่วน รายการที่ค่ามากได้สี่เหลี่ยมใหญ่ และรายการในกลุ่มเดียวกันถูกจัดให้อยู่ติดกันเป็นบล็อก

ข้อดีที่ชัดที่สุดคือประสิทธิภาพของพื้นที่ ไม่มีพื้นที่ว่างเหลือเลยเพราะสี่เหลี่ยมเรียงต่อกันสนิท ต่างจากกราฟวงกลมที่มุมบนล่างว่างเปล่า

ข้อเสียคือพื้นที่เป็นช่องทางที่อ่านหยาบ และที่แย่กว่านั้นคือสี่เหลี่ยมที่รูปร่างต่างกันมาก เช่น อันหนึ่งยาวแบนกับอีกอันเกือบจัตุรัส เทียบขนาดด้วยตายากมากแม้พื้นที่จะเท่ากัน

อัลกอริทึมที่ดีจึงพยายามทำให้ทุกช่องใกล้จัตุรัสที่สุด แต่ก็ยังแลกกับการที่ลำดับของรายการอาจไม่คงที่ จึงไม่เหมาะกับการเทียบภาพเดียวกันข้ามช่วงเวลา

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลลำดับชั้น parent–child
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้3 มิติ
จำนวนแถวที่เหมาะ15–150 ใบขั้นต่ำ 6 แถว
เส้นฐานศูนย์ไม่เกี่ยวข้องค่าเข้ารหัสด้วยพื้นที่ซึ่งเริ่มจากศูนย์โดยธรรมชาติ

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
idชื่อรายการโหนดtext10–200 รายการต้องไม่ซ้ำกันทั้งชุด
parentรายการแม่โหนดrowอ้างถึง id ที่มีจริงรากใช้ค่าว่าง และห้ามมีวงจร
valueขนาดตัวเลขต่อเนื่องareaบวกเท่านั้น★ ใส่ค่าเฉพาะที่ใบ ส่วนโหนดแม่คำนวณจากผลรวมของลูก

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. ตรวจว่าโครงสร้างไม่มีวงจรและทุก parent อ้างถึง id ที่มีจริง
  2. ใส่ค่าเฉพาะที่ใบ ห้ามใส่ทั้งที่ใบและที่แม่เพราะจะนับซ้ำ
  3. รวมใบที่เล็กกว่า 1% เป็น "อื่น ๆ" ในแต่ละกลุ่ม

ค่าที่หายไป — ใบที่ไม่มีค่าจะหายไปจากภาพโดยไม่มีสัญญาณเตือน ต้องตรวจว่าผลรวมของใบเท่ากับยอดรวมที่คาดไว้ก่อนวาดเสมอ

สเกลของแกน — พื้นที่แปรตรงกับค่าเสมอ ห้ามใช้ log เพราะจะทำลายสมบัติที่ว่าพื้นที่ของแม่เท่ากับผลรวมของลูก

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 300 ใบ ช่องเล็กจะเล็กจนติดป้ายไม่ได้และกดไม่ได้ — รวมช่องเล็กเป็น "อื่น ๆ" หรือทำให้ซูมได้

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

id,parent,value
บริษัท,,0
สินค้าอุปโภค,บริษัท,0
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • รายการที่ใหญ่ที่สุดในภาพรวม
  • กลุ่มที่กินพื้นที่มากที่สุด
  • ความต่างของโครงสร้างระหว่างกลุ่ม เช่น กลุ่มที่มีรายการใหญ่ตัวเดียวกับกลุ่มที่กระจาย

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • ★ เทียบขนาดของช่องที่รูปร่างต่างกันมากได้ยาก แม้พื้นที่จะเท่ากัน
  • ไม่บอกลำดับอันดับอย่างชัดเจนเหมือนกราฟแท่ง
  • ไม่เหมาะกับการเทียบข้ามช่วงเวลาเพราะการจัดวางเปลี่ยนได้

อ่านตามลำดับนี้

  1. ดูบล็อกใหญ่ ๆ ก่อนเพื่อรู้ว่ากลุ่มไหนกินพื้นที่มาก
  2. ดูภายในบล็อกว่ามีรายการเดียวใหญ่หรือกระจาย
  3. ใช้ tooltip หรือตารางเมื่อจะอ่านค่าจริง

คำถามที่ตอบได้

  • อะไรกินสัดส่วนมากที่สุด
  • กลุ่มนี้ประกอบด้วยอะไรบ้าง
  • มีรายการไหนที่ใหญ่ผิดจากกลุ่มของมัน

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • ช่องเล็กจำนวนมากที่ติดป้ายไม่ได้
  • ใส่ค่าทั้งที่ใบและที่โหนดแม่ ทำให้ผลรวมผิด
  • ใช้สีไล่เฉดตามค่าพร้อมกับใช้พื้นที่แทนค่า ซึ่งซ้ำซ้อน

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะผู้อ่านที่สนใจทั้งสัดส่วนและโครงสร้าง
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ต้องอธิบาย
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้420×300 px
รายงานเชิงวิเคราะห์
dashboard ที่อัปเดตตลอด
สื่อสารกับคนทั่วไป
สิ่งพิมพ์
มือถือช่องเล็กกดไม่ได้บนจอสัมผัส
สไลด์ผู้บริหารต้องใช้เวลาอ่านโครงสร้าง ถ้าจะใช้ในสไลด์ให้ตัดเหลือระดับเดียว

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. ติดป้ายชื่อและค่าเฉพาะช่องที่ใหญ่พอ
  2. ใช้สีบอกกลุ่ม ไม่ใช่บอกค่า เพราะพื้นที่บอกค่าอยู่แล้ว
  3. เขียนยอดรวมไว้ในคำอธิบาย

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

<กลุ่ม> กินสัดส่วนมากที่สุดที่ <เปอร์เซ็นต์> โดยมาจาก <รายการ> เป็นหลัก

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ treemap-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด treemap-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import squarify  # pip install squarify

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("treemap-sample.csv")
df["value"] = pd.to_numeric(df["value"], errors="coerce")
DEPTH = "leaf"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

leaves = df[df["value"] > 0]
groups = leaves.groupby("parent")["value"].sum().sort_values(ascending=False)
squarify.plot(sizes=groups.values, label=[f"{k}\n{v:,.0f}" for k, v in groups.items()],
              color=[C1, C2, C3, "#eda100", "#e87ba4"][: len(groups)],
              alpha=0.9, ax=ax, text_kwargs={"fontsize": 10, "color": "white"},
              bar_kwargs=dict(edgecolor=SURFACE, linewidth=2))
ax.axis("off")
ax.set_title(f"ยอดรวม {groups.sum():,.0f}", loc="left")

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("treemap.png", dpi=160)
print("เขียน treemap.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 11 แถว · seed 211● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
สลับระหว่างดูภาพรวมกับดูรายละเอียด
สินค้าอุปโภคอาหารบริการ
อาหาร · 245ขนม117ขนม · 117เครื่องดื่ม87.0เครื่องดื่ม · 87.0อาหารแช่แข็ง41.0อาหารแช่แข็ง · 41.0อาหารสินค้าอุปโภค · 198ของใช้ส่วนตัว107ของใช้ส่วนตัว · 107ของใช้ในบ้าน91.0ของใช้ในบ้าน · 91.0สินค้าอุปโภคบริการ · 189ซ่อมบำรุง102ซ่อมบำรุง · 102จัดส่ง87.0จัดส่ง · 87.0บริการ

อ่านสัดส่วนจากพื้นที่ได้หยาบกว่าความยาว — ช่องที่รูปร่างต่างกันมากเทียบกันด้วยตายาก

กลุ่มที่ใหญ่ที่สุดอาหาร
จำนวนรายการย่อย7
รายการเล็กสุด6.5%
ดูข้อมูลเป็นตาราง (7 แถว)
treemap 7 รายการใน 3 กลุ่ม
กลุ่มรายการค่าสัดส่วน
สินค้าอุปโภคของใช้ในบ้าน91.014.4%
สินค้าอุปโภคของใช้ส่วนตัว10716.9%
อาหารเครื่องดื่ม87.013.8%
อาหารขนม11718.5%
อาหารอาหารแช่แข็ง41.06.5%
บริการซ่อมบำรุง10216.1%
บริการจัดส่ง87.013.8%

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • ระดับที่แสดง: สลับไปดูเฉพาะกลุ่ม จะเห็นภาพรวมชัดขึ้นมาก การซ่อนรายละเอียดบางครั้งทำให้สื่อสารได้ดีกว่าการแสดงทุกอย่าง

ข้อควรระวัง

  1. ใส่ค่าทั้งที่ใบและที่โหนดแม่ ทำให้ผลรวมนับซ้ำ
  2. ใส่รายการมากเกินไปจนช่องเล็กติดป้ายไม่ได้
  3. ใช้สีไล่เฉดตามค่าพร้อมกับใช้พื้นที่แทนค่า ซึ่งเข้ารหัสซ้ำซ้อนโดยไม่ได้อะไรเพิ่ม
  4. ใช้เทียบข้ามช่วงเวลา ทั้งที่การจัดวางเปลี่ยนไปได้ทุกครั้ง
  5. ลืมว่าสี่เหลี่ยมที่ยาวแบนกับที่เกือบจัตุรัสเทียบขนาดด้วยตายากแม้พื้นที่เท่ากัน

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • มีน้อยกว่า 10 รายการและไม่มีลำดับชั้น→ใช้แทน: horizontal-bar ที่อ่านอันดับได้แม่นกว่า
  • ต้องเทียบข้ามช่วงเวลา→ใช้แทน: stacked-area หรือ percent-stacked-bar
  • สนใจโครงสร้างมากกว่าขนาด→ใช้แทน: node-link-tree หรือ icicle-chart

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · กราฟรัศมีซ้อนชั้น