เทคนิคที่ 103 · PYTHON / JAVASCRIPT

ตารางความร้อนHeatmap Matrix

ใส่ค่าหลายร้อยตัวลงในภาพเดียวที่ยังอ่านได้

2
ต่อยอดโดยตรงควรรู้ก่อน · เข้าใจว่าสีแทนค่า
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Heatmap matrix จัดค่าเป็นตารางสองทางแล้วระบายสีตามขนาด ทำให้ใส่ค่าได้หลายร้อยตัวในภาพเดียว จุดแข็งคือรูปแบบรวมเห็นได้ทันที จุดอ่อนคืออ่านค่าจากสีได้หยาบที่สุด และลำดับของแถวกับคอลัมน์เปลี่ยนสิ่งที่เห็นได้ทั้งหมด

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนภาพถ่ายความร้อนของอาคารที่บอกทันทีว่าห้องไหนร้อน โดยไม่ต้องเดินไปอ่านเทอร์โมมิเตอร์ทีละห้อง

ใช้ที่ไหนบ้าง — ยอดขายรายสินค้าต่อรายเดือน กิจกรรมรายชั่วโมงต่อรายวัน ตัวชี้วัดหลายตัวข้ามหลายทีม หรือเมทริกซ์ใด ๆ ที่ใหญ่เกินกว่าจะอ่านเป็นตาราง

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1จัดข้อมูลเป็นแถวและคอลัมน์
  2. ขั้นที่ 2★ เรียงแถวและคอลัมน์ด้วยเกณฑ์ที่ทำให้รูปแบบปรากฏ
  3. ขั้นที่ 3เลือกสเกลสีตามชนิดของค่า
  4. ขั้นที่ 4ใส่ตัวเลขในช่องเมื่อตารางไม่ใหญ่เกินไป

ตัวอย่างคลาสสิก · Heatmap ในการวิเคราะห์การแสดงออกของยีน

นักชีววิทยาใช้ heatmap กับข้อมูลการแสดงออกของยีนหลายพันตัว โดยเรียงทั้งแถวและคอลัมน์ด้วยอัลกอริทึมจัดกลุ่ม ซึ่งทำให้กลุ่มของยีนที่ทำงานร่วมกันปรากฏเป็นบล็อกชัดเจน รูปแบบนี้กลายเป็นภาพมาตรฐานของทั้งสาขา และเป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุดว่าการเรียงลำดับคือส่วนหนึ่งของการวิเคราะห์

Wikipedia · Heat map ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

เมื่อมีค่าสองทางจำนวนมาก เช่น สินค้าสามสิบชนิดข้ามสิบสองเดือน ตารางตัวเลขจะมีสามร้อยหกสิบช่องซึ่งไม่มีใครอ่านไหว

Heatmap matrix ใช้ประโยชน์จากข้อเท็จจริงว่าสายตาคนจับรูปแบบของสีได้เร็วมากแม้จะอ่านค่าจากสีได้หยาบ

ผลคือผู้อ่านเห็นทันทีว่ามีแถวไหนเข้มทั้งแถว มีคอลัมน์ไหนเข้มทั้งคอลัมน์ หรือมีบล็อกที่เข้มกระจุกอยู่ตรงไหน ซึ่งเป็นคำถามที่มีค่าที่สุดกับข้อมูลขนาดนี้

ข้อจำกัดข้อแรกคือสีอ่านค่าได้หยาบที่สุดในบรรดาช่องทางทั้งหมด คนบอกได้แค่ว่าเข้มกว่าหรืออ่อนกว่า ไม่ใช่มากกว่ากี่เปอร์เซ็นต์

ข้อที่สองซึ่งสำคัญกว่าคือลำดับของแถวและคอลัมน์เปลี่ยนสิ่งที่เห็นได้ทั้งหมด เรียงตามตัวอักษรมักได้ภาพที่ดูสุ่ม แต่เรียงด้วยการจัดกลุ่มจะเห็นบล็อกชัดเจน

ซึ่งแปลว่าการเรียงลำดับไม่ใช่เรื่องความสวยงาม แต่เป็นส่วนหนึ่งของการวิเคราะห์ที่ต้องอธิบายให้ผู้อ่านรู้

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลตารางแบบยาว (หนึ่งแถวหนึ่งสังเกต)
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้3 มิติ
จำนวนแถวที่เหมาะ10–40 แถว × 5–20 คอลัมน์ขั้นต่ำ 9 แถว
เส้นฐานศูนย์ไม่เกี่ยวข้องค่าเข้ารหัสด้วยสี ไม่มีแกนค่า

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
categoryแถวหมวดหมู่row3–100 แถวลำดับสำคัญมาก
groupคอลัมน์หมวดหมู่column3–60 คอลัมน์ถ้าเป็นเวลาให้เรียงตามเวลา
valueค่าที่วัดตัวเลขต่อเนื่องcolorต่อเนื่องเข้ารหัสด้วยสี

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. ★ เรียงแถวและคอลัมน์ด้วยเกณฑ์ที่ทำให้รูปแบบปรากฏ
  2. ตัดสินใจว่าจะทำให้ค่าเป็นมาตรฐานรายแถวหรือไม่
  3. ตรวจว่าทุกคู่แถวคอลัมน์มีค่าครบหรือรู้ว่าช่องไหนว่าง

ค่าที่หายไป — ช่องที่ไม่มีข้อมูลต้องใช้สีหรือลายที่ต่างจากสเกลหลักชัดเจน ไม่ใช่สีอ่อนสุด

สเกลของแกน — ใช้สเกลลำดับเดียวสำหรับค่าที่มีทิศทางเดียว และใช้สเกลสองขั้วพร้อมกลางสีเทาเมื่อมีจุดอ้างอิงที่มีความหมาย ห้ามใช้สีรุ้ง

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 100 แถว ป้ายชื่ออ่านไม่ออกและช่องเล็กจนกดไม่ได้

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

category,group,value
เหนือ,หน้าร้าน,91
เหนือ,เว็บไซต์,93
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • แถวหรือคอลัมน์ที่เข้มทั้งแนว
  • บล็อกที่ค่าสูงกระจุกอยู่ด้วยกัน
  • ช่องเดี่ยวที่ผิดจากเพื่อนบ้านอย่างชัดเจน

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • ★ เทียบค่าระหว่างสองช่องให้แม่น เพราะสีอ่านได้หยาบที่สุด
  • ★ ข้อสรุปขึ้นกับลำดับที่เลือก ซึ่งภาพไม่ได้บอกว่าเรียงด้วยอะไร
  • แนวโน้มที่ต่อเนื่องภายในแถว

อ่านตามลำดับนี้

  1. อ่านคำอธิบายสีและหน่วยก่อน
  2. มองภาพรวมหาแถวคอลัมน์หรือบล็อกที่เข้ม
  3. ตรวจว่าเรียงลำดับด้วยอะไร

คำถามที่ตอบได้

  • มีรูปแบบอะไรในข้อมูลชุดใหญ่นี้
  • แถวไหนสูงโดยรวม
  • มีช่องไหนผิดปกติบ้าง

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • เรียงตามตัวอักษรทั้งที่มีเกณฑ์ที่มีความหมายกว่า
  • ใช้สเกลสีรุ้ง
  • ไม่แยกช่องว่างจากช่องที่มีค่าต่ำ
  • ไม่มีคำอธิบายสี

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะผู้อ่านที่ต้องการภาพรวมของข้อมูลชุดใหญ่
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ไม่กี่วินาที
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้420×360 px
รายงานเชิงวิเคราะห์
dashboard ที่อัปเดตตลอด
สิ่งพิมพ์
สไลด์ผู้บริหาร
มือถือช่องเล็กจนกดไม่ได้และป้ายชื่อเบียด

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. ★ ระบุว่าเรียงแถวและคอลัมน์ด้วยเกณฑ์อะไร
  2. ใส่ตัวเลขในช่องเมื่อตารางเล็กพอ
  3. ตีกรอบบล็อกที่ต้องการชี้ให้เห็น

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

<ตัวชี้วัด> ของ <แถว> ข้าม <คอลัมน์> โดยเรียงตาม <เกณฑ์>

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ heatmap-matrix-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด heatmap-matrix-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import seaborn as sns

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("heatmap-matrix-sample.csv")
df["value"] = pd.to_numeric(df["value"], errors="coerce")
NOTE = "order"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

mat = df.pivot_table(index="category", columns="group", values="value")
mat = mat.loc[mat.mean(axis=1).sort_values(ascending=False).index]   # ★ เรียงตามค่าเฉลี่ย
sns.heatmap(mat, cmap="Blues", annot=True, fmt=".0f", annot_kws={"size": 8},
            linewidths=2, linecolor="#fcfcfb", ax=ax,
            cbar_kws={"label": "ยอดขาย (พันบาท)"})
ax.set_xlabel(""); ax.set_ylabel("")
ax.set_title("เรียงแถวตามค่าเฉลี่ย", loc="left", fontsize=9)

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("heatmap-matrix.png", dpi=160)
print("เขียน heatmap-matrix.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 18 แถว · seed 7● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
ลำดับเปลี่ยนภาพได้ทั้งหมด
หน้าร้านเว็บไซต์แอปเหนืออีสานกลางตะวันออกตะวันตกใต้เหนือ × หน้าร้าน · 91.0091.00เหนือ × เว็บไซต์ · 93.0093.00เหนือ × แอป · 94.0094.00อีสาน × หน้าร้าน · 120.00120.00อีสาน × เว็บไซต์ · 84.0084.00อีสาน × แอป · 154.00154.00กลาง × หน้าร้าน · 88.0088.00กลาง × เว็บไซต์ · 73.0073.00กลาง × แอป · 130.00130.00ตะวันออก × หน้าร้าน · 82.0082.00ตะวันออก × เว็บไซต์ · 47.0047.00ตะวันออก × แอป · 134.00134.00ตะวันตก × หน้าร้าน · 92.0092.00ตะวันตก × เว็บไซต์ · 70.0070.00ตะวันตก × แอป · 136.00136.00ใต้ × หน้าร้าน · 86.0086.00ใต้ × เว็บไซต์ · 94.0094.00ใต้ × แอป · 129.00129.00
คู่ที่สัมพันธ์แรงสุดอีสาน × แอป
ค่าแรงสุด154.00
ขนาดเมทริกซ์6 × 3
ดูข้อมูลเป็นตาราง (18 แถว)
เมทริกซ์ความร้อน 6 × 3 ช่อง
แถวคอลัมน์ค่า
เหนือหน้าร้าน91.00
เหนือเว็บไซต์93.00
เหนือแอป94.00
อีสานหน้าร้าน120.00
อีสานเว็บไซต์84.00
อีสานแอป154.00
กลางหน้าร้าน88.00
กลางเว็บไซต์73.00
กลางแอป130.00
ตะวันออกหน้าร้าน82.00
ตะวันออกเว็บไซต์47.00
ตะวันออกแอป134.00
ตะวันตกหน้าร้าน92.00
ตะวันตกเว็บไซต์70.00
ตะวันตกแอป136.00
ใต้หน้าร้าน86.00
ใต้เว็บไซต์94.00
ใต้แอป129.00

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • สังเกตอะไร: ลองจินตนาการว่าสลับลำดับแถวแบบสุ่ม รูปแบบที่เห็นจะหายไปทันที — ลำดับคือส่วนหนึ่งของการวิเคราะห์

ข้อควรระวัง

  1. ★ เรียงตามตัวอักษรทั้งที่มีเกณฑ์ที่ทำให้รูปแบบปรากฏ
  2. ใช้สเกลสีรุ้งซึ่งไม่มีลำดับที่คนอ่านตรงกัน
  3. ไม่แยกช่องที่ไม่มีข้อมูลจากช่องที่มีค่าต่ำ
  4. ใช้ตอบคำถามที่ต้องการค่าที่แม่น ทั้งที่สีอ่านได้หยาบที่สุด

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • มีน้อยกว่า 20 ค่า→ใช้แทน: grouped-bar หรือตารางธรรมดา
  • ต้องอ่านค่าให้แม่น→ใช้แทน: dot-plot หรือตารางที่มีแถบในเซลล์
  • สนใจแนวโน้มต่อเนื่องในแต่ละแถว→ใช้แทน: small-multiples หรือ sparkline-tile

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · ไบพล็อต PCA