เทคนิคที่ 082 · PYTHON / JAVASCRIPT

ผังกระบวนการFlow Diagram

อธิบายกระบวนการที่มีเงื่อนไขได้ในภาพเดียว

1
พื้นฐานควรรู้ก่อน · ไม่ต้องมีพื้นฐาน
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Flow diagram วางขั้นตอนเป็นกล่องเรียงตามลำดับแล้วเชื่อมด้วยลูกศร เหมาะกับการอธิบายกระบวนการที่มีเงื่อนไขและทางแยก ต่างจาก sankey ตรงที่เน้นลำดับและตรรกะมากกว่าปริมาณ จึงบอกไม่ได้ว่าเส้นทางไหนมีคนเดินมากกว่ากัน

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนแผนที่เส้นทางรถไฟใต้ดินที่บอกว่าไปไหนต่อไหนได้ แต่ไม่ได้บอกว่าแต่ละสายมีคนขึ้นกี่คน

ใช้ที่ไหนบ้าง — อธิบายกระบวนการอนุมัติที่มีเงื่อนไข ขั้นตอนการทำงานของระบบ หรือเส้นทางการตัดสินใจที่มีทางแยก

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1ระบุขั้นตอนทั้งหมดและจัดลำดับ
  2. ขั้นที่ 2วางกล่องเป็นชั้นตามลำดับขั้น
  3. ขั้นที่ 3ลากลูกศรบอกทิศทางและติดป้ายเงื่อนไขที่ทางแยก
  4. ขั้นที่ 4ทำเส้นทางหลักให้เด่นกว่ากรณียกเว้น

ตัวอย่างคลาสสิก · ผังงานในการเขียนโปรแกรมยุคแรก

John von Neumann และ Herman Goldstine เสนอผังงานในปี 1947 เพื่ออธิบายลำดับการทำงานของโปรแกรมก่อนลงมือเขียนโค้ด แนวคิดที่ว่ากล่องคือการกระทำและเพชรคือการตัดสินใจนั้นติดทนมาถึงปัจจุบัน และกลายเป็นภาษาภาพที่แทบทุกคนอ่านออกโดยไม่ต้องสอน

Wikipedia · Flowchart ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

กระบวนการในชีวิตจริงไม่ได้เป็นเส้นตรงเสมอ มักมีเงื่อนไขว่าถ้าผ่านให้ไปทางนี้ ถ้าไม่ผ่านให้ย้อนกลับ ซึ่งคำอธิบายเป็นข้อความยาว ๆ อ่านแล้วตามไม่ทัน

Flow diagram แก้ด้วยการทำให้โครงสร้างตรรกะกลายเป็นรูปทรง กล่องคือขั้นตอน ลูกศรคือทิศทาง และทางแยกคือจุดที่มีลูกศรออกมากกว่าหนึ่งเส้น

ผลคือผู้อ่านเห็นทั้งภาพรวมและรายละเอียดของเงื่อนไขพร้อมกัน และที่สำคัญคือมองเห็นทางตันหรือวงวนที่คำอธิบายเป็นข้อความมักซ่อนไว้

ข้อจำกัดสำคัญที่สุดคือมันไม่บอกปริมาณ ลูกศรที่ชี้ไปทางหนึ่งอาจมีคนเดินร้อยละเก้าสิบหรือร้อยละหนึ่งก็ได้ ภาพหน้าตาเหมือนกันทุกประการ

เมื่อคำถามคือ "คนส่วนใหญ่ไปทางไหน" กราฟนี้ตอบไม่ได้เลย และนั่นคือจุดที่ต้องเปลี่ยนไปใช้ sankey ที่ความหนาของเส้นแทนปริมาณจริง

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลรายการเส้นเชื่อม source–target–value
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้2 มิติ
จำนวนแถวที่เหมาะ6–20 ขั้นตอนขั้นต่ำ 3 แถว
เส้นฐานศูนย์ไม่เกี่ยวข้องไม่มีแกนค่า

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
sourceขั้นตอนต้นทางโหนดcolumn4–30 ขั้นตอนตำแหน่งแนวนอนมาจากลำดับขั้น
targetขั้นตอนปลายทางโหนดcolumnชุดเดียวกับ sourceลูกศรบอกทิศทาง
value
ไม่บังคับ
ป้ายเงื่อนไขหมวดหมู่textข้อความสั้นติดที่ทางแยกเท่านั้น

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. ★ ตรวจว่าไม่มีวงวนที่ไม่ตั้งใจ
  2. ตรวจว่าทุกทางแยกมีเงื่อนไขครบทุกทาง
  3. หาขั้นตอนที่ไม่มีทางออกซึ่งคือทางตัน

ค่าที่หายไป — ขั้นตอนที่ไม่มีลูกศรเข้าหรือออกต้องตรวจสอบ เพราะมักหมายถึงกระบวนการที่เขียนไม่ครบ

สเกลของแกน — ไม่มีสเกล ตำแหน่งแนวนอนสื่อลำดับขั้นเท่านั้น

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 40 ขั้นตอน ต้องแยกเป็นหลายภาพย่อย

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

source,target,value
เข้าชมเว็บ,ดูสินค้า,7975
เข้าชมเว็บ,ออกทันที,4078
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • เส้นทางหลักของกระบวนการ
  • จุดที่มีทางแยกและเงื่อนไข
  • ทางตันหรือวงวนที่ไม่ตั้งใจ
  • ขั้นตอนที่ทุกเส้นทางต้องผ่านซึ่งคือคอขวด

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • ★ บอกไม่ได้ว่าเส้นทางไหนมีคนเดินมากกว่ากัน เพราะลูกศรทุกเส้นหน้าตาเหมือนกัน
  • บอกเวลาที่ใช้ในแต่ละขั้นไม่ได้

อ่านตามลำดับนี้

  1. เริ่มจากซ้ายซึ่งคือจุดเริ่มต้นแล้วไล่ตามลูกศร
  2. หยุดที่ทุกจุดที่มีลูกศรออกหลายเส้นแล้วอ่านเงื่อนไข
  3. มองหาขั้นตอนที่ไม่มีลูกศรออกซึ่งคือจุดจบหรือทางตัน

คำถามที่ตอบได้

  • กระบวนการนี้มีกี่ขั้นตอน
  • ตัดสินใจตรงไหนบ้าง
  • มีทางตันหรือวงวนไหม

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • ทางแยกที่ไม่ติดเงื่อนไข
  • ลูกศรที่ย้อนกลับโดยไม่มีคำอธิบาย
  • กล่องที่ไม่มีลูกศรเข้าเลยทั้งที่ไม่ใช่จุดเริ่มต้น

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะทุกคน เพราะเป็นรูปแบบที่คุ้นเคยที่สุดแบบหนึ่ง
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ไม่กี่วินาที
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้480×300 px
สไลด์ผู้บริหาร
รายงานเชิงวิเคราะห์
สิ่งพิมพ์
สื่อสารกับคนทั่วไป
dashboard ที่อัปเดตตลอดเป็นภาพอธิบายกระบวนการ ไม่ใช่ภาพติดตามตัวเลข
มือถือกล่องและข้อความเล็กเกินอ่าน

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. ★ ติดป้ายเงื่อนไขที่ทุกทางแยก ไม่มีข้อยกเว้น
  2. ทำเส้นทางหลักให้หนากว่ากรณียกเว้น
  3. ใช้รูปทรงต่างกันสำหรับขั้นตอนกับจุดตัดสินใจ

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

กระบวนการ <ชื่อ> มี <จำนวน> ขั้นตอนและ <จำนวน> จุดตัดสินใจ

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ flow-diagram-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด flow-diagram-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import networkx as nx

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("flow-diagram-sample.csv")

NOTE = "branch"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

G = nx.from_pandas_edgelist(df, "source", "target", create_using=nx.DiGraph)
depth = {n: 0 for n in G}
for _ in range(len(G)):                                    # หา depth ของแต่ละขั้นตอน
    for a, b in G.edges(): depth[b] = max(depth[b], depth[a] + 1)
layers = {}
for n, d in depth.items(): layers.setdefault(d, []).append(n)
pos = {n: (d, -(i + 0.5) / len(ns)) for d, ns in layers.items() for i, n in enumerate(ns)}
for a, b in G.edges():
    ax.annotate("", xy=pos[b], xytext=pos[a],
                arrowprops=dict(arrowstyle="->", color="#8c887e", lw=1.4,
                                connectionstyle="arc3,rad=0.08"))
for n, (px, py) in pos.items():
    ax.add_patch(plt.Rectangle((px - 0.22, py - 0.06), 0.44, 0.12, facecolor="#e8f1fd",
                               edgecolor=C1, linewidth=1.6, zorder=3))
    ax.text(px, py, n, ha="center", va="center", fontsize=8, zorder=4)
ax.set_xlim(-0.5, max(depth.values()) + 0.5); ax.set_ylim(-1.1, 0.1); ax.axis("off")

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("flow-diagram.png", dpi=160)
print("เขียน flow-diagram.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 8 แถว · seed 239● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
ลูกศรออกมากกว่าหนึ่งเส้น
เข้าชมเว็บเข้าชมเว็บดูสินค้าดูสินค้าออกทันทีออกทันทีใส่ตะกร้าใส่ตะกร้าออกกลางทางออกกลางทางกรอกที่อยู่กรอกที่อยู่ทิ้งตะกร้าทิ้งตะกร้าชำระเงินสำเร็จชำระเงินสำเร็จชำระไม่สำเร็จชำระไม่สำเร็จ
จำนวนขั้น5
จำนวนกล่อง9
ทางแยกมากสุด2 ทาง
ดูข้อมูลเป็นตาราง (8 แถว)
แผนภาพกระบวนการ 9 ขั้นตอน
จากไป
เข้าชมเว็บดูสินค้า
เข้าชมเว็บออกทันที
ดูสินค้าใส่ตะกร้า
ดูสินค้าออกกลางทาง
ใส่ตะกร้ากรอกที่อยู่
ใส่ตะกร้าทิ้งตะกร้า
กรอกที่อยู่ชำระเงินสำเร็จ
กรอกที่อยู่ชำระไม่สำเร็จ

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • สังเกตอะไร: ลองถามว่าเส้นทางไหนมีคนเดินมากกว่ากัน — ภาพนี้ตอบไม่ได้เลย ซึ่งเป็นเหตุผลที่ sankey มีอยู่

ข้อควรระวัง

  1. ★ ใช้ตอบคำถามเรื่องปริมาณ ทั้งที่ลูกศรทุกเส้นหน้าตาเหมือนกัน
  2. ไม่ติดป้ายเงื่อนไขที่ทางแยก ทำให้ผู้อ่านเดาเองว่าเมื่อไหร่ไปทางไหน
  3. ใส่ขั้นตอนมากเกินไปในภาพเดียวจนตามไม่ทัน
  4. ปล่อยให้มีกล่องที่ไม่มีลูกศรเข้าหรือออก ซึ่งมักหมายถึงกระบวนการที่เขียนไม่ครบ

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • ต้องรู้ว่าแต่ละเส้นทางมีปริมาณเท่าไร→ใช้แทน: sankey-diagram
  • สนใจว่าคนหลุดหายที่ขั้นไหน→ใช้แทน: funnel-chart
  • กระบวนการไม่มีทางแยกเลย→ใช้แทน: timeline หรือรายการขั้นตอนธรรมดา

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · แผนที่ระบายสี