แผนภาพการย้ายหมวดAlluvial Diagram

01ภาพรวมของกราฟนี้

Alluvial diagram แสดงการย้ายหมวดของสมาชิกระหว่างขั้นที่มีชุดหมวดเดียวกัน เช่น ลูกค้าที่อยู่กลุ่มพรีเมียมปีนี้ไปอยู่กลุ่มไหนในปีหน้า ต่างจาก sankey ตรงที่ sankey ไหลไปข้างหน้าสู่โหนดใหม่ ส่วน alluvial วนอยู่ในชุดหมวดเดิม

ใช้ที่ไหนบ้าง — การย้ายระดับลูกค้าระหว่างปี การเปลี่ยนพรรคที่เลือกระหว่างการเลือกตั้ง หรือการย้ายกลุ่มความเสี่ยงของผู้ป่วย

สร้างอย่างไร

1. ขั้นที่ 1จัดข้อมูลเป็นหมวดของแต่ละขั้นต่อหนึ่งสมาชิก
2. ขั้นที่ 2นับจำนวนที่ย้ายระหว่างทุกคู่หมวด
3. ขั้นที่ 3วาดแถบของแต่ละหมวดในแต่ละขั้น
4. ขั้นที่ 4ลากริบบิ้นเชื่อมตามจำนวนที่ย้าย

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

คำถามที่ตารางตอบยากคือ "คนที่เคยอยู่กลุ่ม A ตอนนี้ไปอยู่ไหนกันบ้าง" เพราะต้องดูตารางไขว้แล้วตามทีละช่อง

Alluvial diagram ตอบด้วยภาพ แต่ละขั้นมีแถบของทุกหมวดเรียงกัน และริบบิ้นที่เชื่อมระหว่างขั้นบอกว่ามีกี่คนย้ายจากหมวดไหนไปหมวดไหน

ความต่างจาก sankey ที่ต้องเข้าใจคือ ใน sankey โหนดแต่ละขั้นเป็นคนละอย่างกัน เช่น เข้าชมเว็บแล้วไปดูสินค้า แต่ใน alluvial ทุกขั้นใช้ชุดหมวดเดียวกัน เช่น ระดับลูกค้าในปีที่ 1 2 และ 3

สิ่งที่อ่านได้ทันทีคือความมั่นคง ริบบิ้นที่วิ่งตรงจากหมวดเดิมไปหมวดเดิมคือคนที่ไม่เปลี่ยน ส่วนริบบิ้นที่ไขว้ไปมาคือการย้าย ยิ่งไขว้มากแปลว่าระบบยิ่งไม่นิ่ง

ข้อควรระวังคือเมื่อมีหลายขั้นและหลายหมวด ริบบิ้นจะไขว้กันจนตามเส้นทางของกลุ่มเดียวไม่ได้ ในทางปฏิบัติจึงจำกัดที่ประมาณ 3-4 ขั้นและ 4-5 หมวด

03ข้อมูลที่ต้องใช้

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

1. จัดข้อมูลเป็นคู่หมวดต่อเนื่องระหว่างขั้น
2. ตรวจว่าผลรวมขาออกของแต่ละหมวดเท่ากับจำนวนสมาชิกในหมวดนั้น
3. ตัดสินใจว่าคนที่หายไประหว่างขั้นจะแสดงอย่างไร

ค่าที่หายไป — สมาชิกที่หายไประหว่างขั้นต้องมีหมวด "ออกจากระบบ" ของตัวเอง ห้ามปล่อยให้หายเงียบ ๆ เพราะผลรวมจะไม่ตรง

สเกลของแกน — ความหนาแปรตรงกับจำนวน เหมือน sankey

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

source,target,value
เข้าชมเว็บ,ดูสินค้า,7975
เข้าชมเว็บ,ออกทันที,4078
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

อ่านตามลำดับนี้

1. ดูแถบของแต่ละหมวดในขั้นแรกว่าใหญ่แค่ไหน
2. ตามริบบิ้นที่ออกจากหมวดที่สนใจ
3. ดูว่าริบบิ้นส่วนใหญ่วิ่งตรงหรือไขว้

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

1. ระบายสีริบบิ้นตามหมวดต้นทางเพื่อให้ตามได้
2. เขียนขนาดของแต่ละหมวดในทุกขั้น
3. เน้นเส้นทางที่เป็นประเด็นและทำเส้นอื่นเป็นสีจาง

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ alluvial-diagram-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด alluvial-diagram-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("alluvial-diagram-sample.csv")
df["value"] = pd.to_numeric(df["value"], errors="coerce")
NOTE = "straight"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

# matplotlib ไม่มี alluvial ในตัว — แสดงเป็นตารางการย้ายหมวดแทน
pivot = df.pivot_table(index="source", columns="target", values="value", aggfunc="sum").fillna(0)
share = pivot.div(pivot.sum(axis=1), axis=0)          # สัดส่วนการย้ายจากแต่ละหมวด
im = ax.imshow(share, cmap="Blues", vmin=0, vmax=1, aspect="auto")
ax.set_xticks(range(len(pivot.columns))); ax.set_xticklabels(pivot.columns, rotation=30, ha="right", fontsize=8)
ax.set_yticks(range(len(pivot.index))); ax.set_yticklabels(pivot.index, fontsize=8)
for i in range(len(pivot.index)):
    for j in range(len(pivot.columns)):
        if share.iloc[i, j] > 0:
            ax.text(j, i, f"{share.iloc[i, j]:.0%}", ha="center", va="center", fontsize=8)
ax.set_ylabel("หมวดเดิม"); ax.set_xlabel("หมวดใหม่")

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("alluvial-diagram.png", dpi=160)
print("เขียน alluvial-diagram.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อควรระวัง

1. ไม่มีหมวดสำหรับคนที่ออกจากระบบ ทำให้ผลรวมไม่ตรงและภาพโกหก
2. ใช้ขั้นหรือหมวดมากเกินไปจนริบบิ้นไขว้กันจนตามไม่ได้
3. สลับลำดับของหมวดระหว่างขั้น ทำให้ริบบิ้นที่ไม่เปลี่ยนหมวดกลับไขว้
4. ใช้กับข้อมูลที่แต่ละขั้นเป็นคนละอย่างกัน ซึ่งควรใช้ sankey แทน

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

• แต่ละขั้นเป็นคนละสิ่งกัน→ใช้แทน: sankey-diagram
• สนใจแค่ตารางไขว้ของสองขั้น→ใช้แทน: heatmap-matrix
• สนใจว่าคนอยู่ทนแค่ไหนตามเวลา→ใช้แทน: cohort-heatmap

กราฟที่เกี่ยวข้อง