เทคนิคที่ 063 · PYTHON / JAVASCRIPT

กราฟอันดับตามเวลาBump Chart

เห็นการแซงกันที่กราฟเส้นธรรมดาซ่อนไว้

3
ผสานหลายแนวคิดควรรู้ก่อน · อ่านกราฟเส้นเป็น
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Bump chart ทิ้งค่าจริงแล้ววาดเฉพาะอันดับตามเวลา ผลคือการแซงกันกลายเป็นเส้นตัดกันที่สายตาจับได้ทันที ซึ่งกราฟเส้นของค่าจริงมักซ่อนไว้เมื่อค่าใกล้เคียงกัน แลกกับการที่ขนาดของช่องว่างระหว่างอันดับหายไปหมด

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนตารางคะแนนลีกฟุตบอลที่ดูแค่ว่าทีมไหนอยู่อันดับเท่าไรในแต่ละสัปดาห์ โดยไม่สนว่าคะแนนห่างกันเท่าไร

ใช้ที่ไหนบ้าง — อันดับส่วนแบ่งตลาดรายไตรมาส อันดับความนิยมของหมวดสินค้า หรืออันดับของทีมในลีกตามฤดูกาล

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1คำนวณอันดับของแต่ละรายการในแต่ละช่วงเวลา
  2. ขั้นที่ 2วาดเส้นเชื่อมอันดับของรายการเดียวกัน
  3. ขั้นที่ 3กลับแกนตั้งให้อันดับ 1 อยู่บนสุด
  4. ขั้นที่ 4ติดชื่อไว้ปลายเส้นทั้งสองข้าง

ตัวอย่างคลาสสิก · ตารางอันดับลีกกีฬาตลอดฤดูกาล

สื่อกีฬาใช้กราฟอันดับแสดงตำแหน่งของแต่ละทีมในทุกสัปดาห์ของฤดูกาล เพราะสิ่งที่แฟนกีฬาสนใจคือการแซงกันมากกว่าคะแนนที่แท้จริง รูปแบบนี้จึงตรงกับคำถามของผู้อ่านพอดี แม้จะทิ้งข้อมูลเรื่องช่องว่างคะแนนไปก็ตาม

Financial Times · Visual Vocabulary ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

เวลาดูกราฟเส้นของยอดขายหลายแบรนด์ ถ้าทุกแบรนด์โตขึ้นพร้อมกัน เราจะเห็นแต่เส้นที่ขึ้นขนานกันและมองไม่ออกว่าใครแซงใคร

Bump chart แก้ด้วยการเปลี่ยนคำถาม แทนที่จะถามว่ายอดเท่าไร ก็ถามว่าอยู่อันดับที่เท่าไร พอเปลี่ยนแล้วการแซงกันก็กลายเป็นเส้นสองเส้นตัดกันซึ่งเห็นได้ทันที

แกนตั้งต้องกลับด้านเสมอ ให้อันดับ 1 อยู่บนสุด เพราะคนคาดหวังว่าอันดับดีกว่าอยู่สูงกว่า ถ้าไม่กลับ ภาพจะอ่านกลับด้านทั้งกราฟ

สิ่งที่หายไปคือขนาด อันดับ 1 กับอันดับ 2 อาจห่างกันนิดเดียวหรือห่างกันมหาศาลก็ได้ กราฟนี้บอกไม่ได้เลย ซึ่งอาจทำให้เรื่องเล่าดูดราม่ากว่าความจริง

ทางแก้ที่นิยมคือใช้ความหนาของเส้นหรือขนาดของจุดแทนค่าจริง ทำให้ได้ทั้งอันดับและขนาดในภาพเดียว แต่ก็ทำให้ภาพซับซ้อนขึ้น

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลตารางแบบยาว (หนึ่งแถวหนึ่งสังเกต)
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้3 มิติ
จำนวนแถวที่เหมาะ4–8 รายการ × 4–10 ช่วงเวลาขั้นต่ำ 9 แถว
เส้นฐานศูนย์ไม่เกี่ยวข้องแกนตั้งเป็นอันดับที่เริ่มที่ 1 ไม่ใช่ปริมาณที่เริ่มที่ศูนย์

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
brandรายการที่จัดอันดับหมวดหมู่color3–10 รายการเกิน 10 เส้นจะพันกันจนตามไม่ได้
periodช่วงเวลามีลำดับx3–15 ช่วงต้องเรียงตามลำดับเวลา
rankอันดับมีลำดับy1 ถึงจำนวนรายการ★ แกนตั้งต้องกลับด้านให้อันดับ 1 อยู่บนสุด

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. คำนวณอันดับจากค่าจริงในแต่ละช่วงเวลา
  2. จัดการกรณีอันดับเสมอกันและระบุวิธีที่ใช้
  3. ตรวจว่าทุกรายการมีอันดับครบทุกช่วงเวลา

ค่าที่หายไป — รายการที่ไม่มีข้อมูลในบางช่วงต้องหักเส้น ห้ามลากข้าม เพราะจะดูเหมือนอันดับคงที่ทั้งที่ไม่รู้

สเกลของแกน — แกนตั้งเป็นอันดับที่กลับด้าน และระยะระหว่างอันดับเท่ากันหมดเสมอ ซึ่งเป็นทั้งจุดแข็งและจุดอ่อน

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 12 รายการ เส้นจะพันกันจนตามรายการเดียวไม่ได้

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

period,brand,score,rank
ม.ค.,แบรนด์ ก,99.1,1
ม.ค.,แบรนด์ ข,89.9,2
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • จุดที่เส้นตัดกันซึ่งคือการแซง
  • รายการที่ไต่อันดับขึ้นอย่างต่อเนื่อง
  • รายการที่อันดับนิ่งตลอด
  • ช่วงเวลาที่มีการสลับอันดับกันวุ่นวาย

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • ★ ไม่บอกขนาดของช่องว่างระหว่างอันดับ — อันดับ 1 กับ 2 อาจห่างกันนิดเดียวหรือมหาศาล
  • ไม่บอกว่าทุกรายการโตขึ้นหรือหดลงพร้อมกัน

อ่านตามลำดับนี้

  1. หาเส้นที่ตัดกันซึ่งคือจุดแซง
  2. ตามเส้นของรายการที่สนใจจากซ้ายไปขวา
  3. ดูว่าแถวบนสุดมีการเปลี่ยนมือไหม

คำถามที่ตอบได้

  • ใครแซงใครและเมื่อไร
  • ใครไต่อันดับเร็วที่สุด
  • อันดับหนึ่งเปลี่ยนมือกี่ครั้ง

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • แกนตั้งไม่ได้กลับด้าน ทำให้อันดับ 1 อยู่ล่างสุด
  • เส้นลากข้ามช่วงที่ไม่มีข้อมูล
  • ไม่บอกว่าอันดับคำนวณจากอะไร

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะผู้อ่านที่สนใจการแข่งขันและการเปลี่ยนอันดับ
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ไม่กี่วินาที
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้440×300 px
สื่อสารกับคนทั่วไป
รายงานเชิงวิเคราะห์
สิ่งพิมพ์
สไลด์ผู้บริหาร
dashboard ที่อัปเดตตลอดอันดับไม่ได้เปลี่ยนรายนาที และต้องใช้เวลาตามเส้น
มือถือต้องการความกว้างพอที่เส้นจะไม่พันกัน

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. ติดชื่อรายการไว้ปลายเส้นทั้งสองข้าง
  2. เน้นเส้นที่เป็นประเด็นและทำเส้นอื่นเป็นสีเทา
  3. ทำเครื่องหมายจุดแซงที่สำคัญ
  4. เขียนว่าอันดับคำนวณจากตัวชี้วัดอะไร

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

<รายการ> แซง <รายการ> ขึ้นเป็นอันดับหนึ่งเมื่อ <ช่วงเวลา>

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ bump-chart-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด bump-chart-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("bump-chart-sample.csv")
df["score"] = pd.to_numeric(df["score"], errors="coerce")
df["rank"] = pd.to_numeric(df["rank"], errors="coerce")
NOTE = "cross"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

periods = list(dict.fromkeys(df["period"]))
for i, (brand, g) in enumerate(df.groupby("brand")):
    g = g.set_index("period").loc[periods].reset_index()
    ax.plot(g["period"], g["rank"], marker="o", markersize=8, linewidth=2.2,
            color=[C1, C2, C3, "#eda100", "#e87ba4"][i % 5], label=brand)
    ax.annotate(brand, (len(periods) - 1, g["rank"].iloc[-1]), xytext=(10, 0),
                textcoords="offset points", va="center", fontsize=9)
ax.invert_yaxis()                                  # ★ อันดับ 1 ต้องอยู่บนสุด
ax.set_yticks(range(1, df["rank"].max() + 1))
ax.set_ylabel("อันดับ"); ax.grid(axis="y", alpha=0.25, linestyle="--")

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("bump-chart.png", dpi=160)
print("เขียน bump-chart.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 8 แถว · seed 263● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
เส้นตัดกันคือการแซง
แบรนด์ กแบรนด์ ขแบรนด์ คแบรนด์ งแบรนด์ จ
#1#2#3#4#5ม.ค.ก.พ.มี.ค.เม.ย.พ.ค.มิ.ย.ก.ค.ส.ค.แบรนด์ กแบรนด์ กแบรนด์ ขแบรนด์ ขแบรนด์ คแบรนด์ คแบรนด์ งแบรนด์ งแบรนด์ จแบรนด์ จ

อันดับซ่อนขนาดของช่องว่าง — อันดับ 1 กับ 2 อาจห่างกันนิดเดียวหรือห่างกันมากก็ได้

ขยับอันดับมากที่สุดแบรนด์ ก
จำนวนช่วงเวลา8
ผู้นำล่าสุดแบรนด์ ข
ดูข้อมูลเป็นตาราง (8 แถว)
bump chart 5 รายการ 8 ช่วงเวลา
ช่วงแบรนด์ กแบรนด์ ขแบรนด์ คแบรนด์ งแบรนด์ จ
ม.ค.#1#2#3#4#5
ก.พ.#1#2#4#3#5
มี.ค.#1#2#4#3#5
เม.ย.#1#2#4#3#5
พ.ค.#1#2#4#3#5
มิ.ย.#1#2#4#3#5
ก.ค.#2#1#4#3#5
ส.ค.#2#1#4#3#5

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • สังเกตอะไร: เปิดตารางข้อมูลแล้วดูคะแนนจริง จะเห็นว่าบางการแซงเกิดจากคะแนนที่ต่างกันนิดเดียว ซึ่งกราฟอันดับทำให้ดูดราม่ากว่าความจริง

ข้อควรระวัง

  1. ★ ไม่กลับแกนตั้ง ทำให้อันดับ 1 อยู่ล่างสุดและภาพอ่านกลับด้าน
  2. ลืมว่าอันดับซ่อนขนาดของช่องว่าง ทำให้เรื่องเล่าดูดราม่ากว่าความจริง
  3. ใส่รายการเกิน 10 รายการจนเส้นพันกัน
  4. ลากเส้นข้ามช่วงที่ไม่มีข้อมูล
  5. ไม่บอกว่าอันดับคำนวณจากตัวชี้วัดอะไร

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • ขนาดของความต่างสำคัญ→ใช้แทน: multi-line-chart ของค่าจริง
  • มีเพียงสองช่วงเวลา→ใช้แทน: slope-chart
  • มีมากกว่า 12 รายการ→ใช้แทน: heatmap-matrix ของอันดับ

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · กราฟแกนขนาน