เทคนิคที่ 043 · PYTHON / JAVASCRIPT

กราฟฟองBubble Chart

เพิ่มตัวแปรที่สามผ่านขนาดของจุด

3
ผสานหลายแนวคิดควรรู้ก่อน · อ่าน scatter plot เป็น
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Bubble chart ใช้ตำแหน่งแทนสองตัวแปรและใช้ขนาดของวงแทนตัวแปรที่สาม ข้อดีคือเห็นสามมิติในภาพเดียว ข้อเสียที่หนีไม่พ้นคือพื้นที่เป็นช่องทางที่อ่านได้หยาบกว่าตำแหน่งมาก จึงใช้กับตัวแปรที่แค่ต้องการให้รู้สึกถึงขนาด ไม่ใช่ตัวแปรที่ต้องอ่านค่าแม่น

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนแผนที่เมืองที่แต่ละเมืองมีวงกลมใหญ่เล็กตามจำนวนประชากร เรารู้ทันทีว่าเมืองไหนใหญ่ แต่ถ้าต้องบอกว่าใหญ่กว่ากันกี่เท่าจะเริ่มเดาไม่ถูก

ใช้ที่ไหนบ้าง — เทียบประเทศด้วยรายได้ อายุขัย และจำนวนประชากร เทียบสินค้าด้วยราคา ยอดขาย และกำไร หรือเทียบลูกค้าด้วยความถี่ มูลค่า และอายุบัญชี

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1เลือกสองตัวแปรหลักไว้แกน
  2. ขั้นที่ 2เลือกตัวแปรที่สามที่แค่ต้องการรู้สึกถึงขนาด
  3. ขั้นที่ 3ตั้งรัศมีตามรากที่สองของค่า
  4. ขั้นที่ 4ใส่ legend ขนาดที่มีค่ากำกับ

ตัวอย่างคลาสสิก · Gapminder ของ Hans Rosling

Rosling ใช้ bubble chart แสดงรายได้ต่อหัวบนแกนนอน อายุขัยบนแกนตั้ง ประชากรเป็นขนาด และทวีปเป็นสี แล้วเล่นเป็นภาพเคลื่อนไหวข้ามปี การนำเสนอนี้ทำให้คนทั่วโลกเข้าใจการพัฒนาในรอบสองร้อยปีได้ในสี่นาที และเป็นตัวอย่างที่ดีที่สุดว่าขนาดควรใช้กับตัวแปรที่แค่ต้องการให้รู้สึกถึงน้ำหนัก

Gapminder · Bubble chart tool ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

เมื่อมีสามตัวแปรที่อยากดูพร้อมกัน เช่น ราคา ยอดขาย และกำไรของสินค้าแต่ละตัว การวาดสองแผนภาพแยกกันทำให้ต้องสลับสายตาไปมาและจำไม่ได้ว่าจุดไหนคือสินค้าอะไร

Bubble chart แก้ด้วยการเพิ่มตัวแปรที่สามเข้าไปในขนาดของจุด สินค้าที่กำไรมากก็เป็นวงใหญ่ ผู้อ่านจึงเห็นทั้งสามเรื่องในภาพเดียวโดยไม่ต้องจำข้ามภาพ

กติกาที่ห้ามละเมิดคือรัศมีต้องแปรตามรากที่สองของค่า ไม่ใช่แปรตรงกับค่า เพราะสายตาเราอ่าน "พื้นที่" ของวง ไม่ใช่รัศมี ถ้าตั้งรัศมีตรง ๆ ค่าที่มากกว่าสองเท่าจะได้วงที่ดูใหญ่กว่าสี่เท่า

แม้ทำถูกกติกาแล้ว พื้นที่ก็ยังเป็นช่องทางที่อ่านหยาบอยู่ดี งานทดลองพบว่าคนประเมินอัตราส่วนของพื้นที่ได้แย่กว่าความยาวมาก จึงควรใช้ขนาดกับตัวแปรที่แค่อยากให้รู้สึก ไม่ใช่ตัวแปรที่เป็นประเด็นหลัก

ปัญหาสุดท้ายคือวงใหญ่บังวงเล็ก ทางแก้คือวาดวงใหญ่ก่อนแล้ววงเล็กทับ ใส่ขอบสีพื้น และใช้ความโปร่งใส ถ้ายังบังกันมากแปลว่าข้อมูลไม่เหมาะกับกราฟนี้

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลตารางแบบยาว (หนึ่งแถวหนึ่งสังเกต)
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้3 มิติถึง 4 มิติถ้าแบ่งเป็นช่องย่อย
จำนวนแถวที่เหมาะ8–30 ฟองขั้นต่ำ 5 แถว
เส้นฐานศูนย์เลือกได้อ่านจากตำแหน่งและขนาดเทียบกัน ไม่ใช่ความยาวจากศูนย์ แต่ตัวแปรขนาดต้องเริ่มจากศูนย์เสมอเพราะพื้นที่แทนปริมาณ

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
xตัวแปรแกนนอนตัวเลขต่อเนื่องxต่อเนื่องตัวแปรที่ต้องอ่านค่าแม่นควรอยู่ที่แกน
yตัวแปรแกนตั้งตัวเลขต่อเนื่องyต่อเนื่องตัวแปรหลักตัวที่สอง
sizeตัวแปรที่แทนด้วยขนาดตัวเลขต่อเนื่องsizeบวกเท่านั้น★ รัศมีต้องแปรตามรากที่สองของค่า และค่าติดลบใช้กับขนาดไม่ได้
label
ไม่บังคับ
ชื่อของแต่ละฟองหมวดหมู่text<= 30 รายการติดป้ายเฉพาะฟองที่จะพูดถึง
group
ไม่บังคับ
กลุ่มหมวดหมู่color<= 3 กลุ่มเกิน 3 กลุ่มให้แยกเป็น small multiples

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. ตรวจว่าค่าที่ใช้กับขนาดเป็นบวกทั้งหมด
  2. คำนวณรัศมีจากรากที่สองของค่า
  3. เรียงข้อมูลให้วงใหญ่วาดก่อนวงเล็ก

ค่าที่หายไป — แถวที่ขาดค่าใดค่าหนึ่งใน x, y หรือ size วาดไม่ได้ ต้องตัดออกและรายงาน ห้ามให้ขนาดเป็นศูนย์เพราะวงจะหายไปเงียบ ๆ

สเกลของแกน — แกนใช้ linear หรือ log ตามข้อมูล ส่วนขนาดใช้ sqrt เสมอ ไม่มีข้อยกเว้น

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 50 ฟอง วงจะบังกันจนอ่านไม่ได้ — ใช้ scatter-plot ธรรมดาหรือ small-multiples

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

label,x,y,size,group
กรุงเทพฯ,25.5,55.5,356,เหนือ
เชียงใหม่,13.4,35.6,105,กลาง
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • ความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวแปรหลักเหมือน scatter plot
  • ตัวแปรที่สามเสริมว่าจุดไหนมีน้ำหนักมาก
  • ฟองใหญ่ที่อยู่ในตำแหน่งผิดจากแนวโน้ม ซึ่งมักเป็นกรณีที่สำคัญที่สุด

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • ★ อ่านอัตราส่วนของขนาดได้ไม่แม่น — คนประเมินพื้นที่ได้แย่กว่าความยาวมาก
  • ฟองที่ถูกบังบางส่วนจะประเมินขนาดผิด
  • ไม่บอกเหตุและผลเหมือน scatter plot ทุกประการ

อ่านตามลำดับนี้

  1. อ่านตำแหน่งก่อนเสมอ เพราะเป็นข้อมูลที่แม่นที่สุดในภาพ
  2. ใช้ขนาดเป็นข้อมูลเสริม ไม่ใช่ข้อสรุปหลัก
  3. ตรวจ legend ขนาดเพื่อรู้ว่าวงที่เห็นแทนค่าประมาณเท่าไร

คำถามที่ตอบได้

  • จุดที่อยู่สูงในกราฟนี้ตัวใหญ่ด้วยหรือไม่
  • ฟองใหญ่ที่สุดอยู่ตรงไหนของความสัมพันธ์
  • มีรายการไหนที่โดดในทั้งสามมิติ

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • ไม่มี legend ขนาด ทำให้วงบอกได้แค่ว่าใหญ่กว่าเล็กกว่า
  • วงใหญ่บังวงเล็กจนหายไป
  • ใช้รัศมีแปรตรงกับค่า ซึ่งทำให้ขนาดโกหกหลายเท่า

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะผู้อ่านที่พร้อมใช้เวลากับภาพและเข้าใจว่าขนาดเป็นข้อมูลเสริม
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ต้องอธิบาย
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้420×320 px
สื่อสารกับคนทั่วไป
รายงานเชิงวิเคราะห์
สไลด์ผู้บริหาร
สิ่งพิมพ์
มือถือวงเบียดกันบนจอแคบและกดเลือกยาก
dashboard ที่อัปเดตตลอดต้องใช้เวลาอ่านสามมิติพร้อมกัน ไม่เหมาะกับการเหลือบดู

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. ใส่ legend ขนาดที่มีวงตัวอย่างสองสามขนาดพร้อมค่ากำกับ
  2. ติดป้ายชื่อเฉพาะฟองที่จะพูดถึง
  3. วาดวงใหญ่ก่อนแล้ววงเล็กทับ พร้อมขอบสีพื้น

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

<รายการ> ทั้งใหญ่และอยู่สูงกว่าแนวโน้ม ต่างจาก <รายการ> ที่ใหญ่แต่ตามหลัง

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ bubble-chart-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด bubble-chart-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import numpy as np

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("bubble-chart-sample.csv")
df["x"] = pd.to_numeric(df["x"], errors="coerce")
df["y"] = pd.to_numeric(df["y"], errors="coerce")
df["size"] = pd.to_numeric(df["size"], errors="coerce")
OPACITY = 0.65   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

d = df.sort_values("size", ascending=False)      # วงใหญ่ก่อน วงเล็กทับ
r = np.sqrt(d["size"] / d["size"].max()) * 900   # ★ sqrt เพราะสายตาอ่านพื้นที่
for i, (g, sub) in enumerate(d.groupby("group")):
    ax.scatter(sub["x"], sub["y"], s=np.sqrt(sub["size"] / d["size"].max()) * 900,
               alpha=OPACITY, color=[C1, C2, C3][i % 3], edgecolor=SURFACE, linewidth=1.4, label=g)
ax.legend(frameon=False, title="กลุ่ม")
ax.set_xlabel("ตัวแปรแกนนอน"); ax.set_ylabel("ตัวแปรแกนตั้ง")

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("bubble-chart.png", dpi=160)
print("เขียน bubble-chart.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 20 แถว · seed 149● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
ลดความทึบเพื่อให้เห็นฟองที่ถูกบัง
เหนือกลางใต้
30.040.050.060.070.080.090.0ตัวแปรที่อยากอธิบาย (y)10.020.030.040.050.060.0ตัวแปรที่คิดว่ามาก่อน (x)กรุงเทพฯ · x 25.5 · y 55.5 · ขนาด 356 · เหนือเชียงใหม่ · x 13.4 · y 35.6 · ขนาด 105 · กลางขอนแก่น · x 30.5 · y 57.7 · ขนาด 53.0 · ใต้ชลบุรี · x 56.3 · y 83.6 · ขนาด 397 · เหนือภูเก็ต · x 34.9 · y 60.9 · ขนาด 272 · กลางนครราชสีมา · x 16.4 · y 41.7 · ขนาด 92.0 · ใต้สงขลา · x 53.2 · y 78.4 · ขนาด 132 · เหนืออุดรธานี · x 17.3 · y 47.5 · ขนาด 222 · กลางสุราษฎร์ธานี · x 28.9 · y 64.9 · ขนาด 71.0 · ใต้พิษณุโลก · x 13.5 · y 46.3 · ขนาด 167 · เหนือระยอง · x 48.5 · y 72.5 · ขนาด 112 · กลางนครปฐม · x 52.3 · y 73.1 · ขนาด 322 · ใต้กรุงเทพฯ · x 38.0 · y 53.6 · ขนาด 424 · เหนือเชียงใหม่ · x 28.3 · y 60.1 · ขนาด 78.0 · กลางขอนแก่น · x 26.4 · y 56.9 · ขนาด 488 · ใต้ชลบุรี · x 24.4 · y 45.5 · ขนาด 173 · เหนือภูเก็ต · x 31.6 · y 45.7 · ขนาด 89.0 · กลางนครราชสีมา · x 51.7 · y 73.1 · ขนาด 184 · ใต้สงขลา · x 48.5 · y 63.7 · ขนาด 215 · เหนืออุดรธานี · x 16.4 · y 52.5 · ขนาด 262 · กลาง

ค่า r บอกได้แค่ว่าสองสิ่งขยับไปด้วยกัน ไม่ได้บอกว่าอะไรเป็นเหตุของอะไร

สหสัมพันธ์ (r)0.894
จำนวนจุด20
ทิศทางไปทางเดียวกัน
ดูข้อมูลเป็นตาราง (20 แถว)
แผนภาพกระจาย 20 จุด สหสัมพันธ์ 0.89
ชื่อxyขนาดกลุ่ม
กรุงเทพฯ25.555.5356เหนือ
เชียงใหม่13.435.6105กลาง
ขอนแก่น30.557.753.0ใต้
ชลบุรี56.383.6397เหนือ
ภูเก็ต34.960.9272กลาง
นครราชสีมา16.441.792.0ใต้
สงขลา53.278.4132เหนือ
อุดรธานี17.347.5222กลาง
สุราษฎร์ธานี28.964.971.0ใต้
พิษณุโลก13.546.3167เหนือ
ระยอง48.572.5112กลาง
นครปฐม52.373.1322ใต้
กรุงเทพฯ38.053.6424เหนือ
เชียงใหม่28.360.178.0กลาง
ขอนแก่น26.456.9488ใต้
ชลบุรี24.445.5173เหนือ
ภูเก็ต31.645.789.0กลาง
นครราชสีมา51.773.1184ใต้
สงขลา48.563.7215เหนือ
อุดรธานี16.452.5262กลาง

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • ความทึบของฟอง: เพิ่มความทึบจนสุดแล้วสังเกตว่าฟองเล็กหายไปกี่ลูก นั่นคือข้อมูลที่หายไปโดยที่ภาพยังดูปกติ

ข้อควรระวัง

  1. ★ ใช้รัศมีแปรตรงกับค่า ทำให้ค่าที่มากกว่าสองเท่าดูใหญ่กว่าสี่เท่า
  2. ใช้ขนาดกับตัวแปรที่เป็นประเด็นหลัก ทั้งที่พื้นที่อ่านได้หยาบกว่าตำแหน่งมาก
  3. ไม่ใส่ legend ขนาด ทำให้วงบอกได้แค่ใหญ่กว่าเล็กกว่า
  4. วาดวงเล็กก่อนแล้ววงใหญ่ทับ ทำให้ข้อมูลหายไปเงียบ ๆ
  5. ใช้ค่าติดลบกับขนาด ซึ่งไม่มีความหมายทางเรขาคณิต

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • ตัวแปรที่สามต้องอ่านค่าให้แม่น→ใช้แทน: scatter-plot สองอันที่ใช้แกนเดียวกัน หรือ scatter-matrix
  • มีมากกว่า 50 รายการ→ใช้แทน: scatter-plot ธรรมดา
  • ตัวแปรที่สามมีค่าติดลบ→ใช้แทน: scatter-plot ที่ใช้สีแบบสองขั้วแทนขนาด

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · แผนภาพกระจายเชื่อมเส้น