01ภาพรวมของกราฟนี้
Bubble chart ใช้ตำแหน่งแทนสองตัวแปรและใช้ขนาดของวงแทนตัวแปรที่สาม ข้อดีคือเห็นสามมิติในภาพเดียว ข้อเสียที่หนีไม่พ้นคือพื้นที่เป็นช่องทางที่อ่านได้หยาบกว่าตำแหน่งมาก จึงใช้กับตัวแปรที่แค่ต้องการให้รู้สึกถึงขนาด ไม่ใช่ตัวแปรที่ต้องอ่านค่าแม่น
เปรียบเทียบให้เห็นภาพ
เหมือนแผนที่เมืองที่แต่ละเมืองมีวงกลมใหญ่เล็กตามจำนวนประชากร เรารู้ทันทีว่าเมืองไหนใหญ่ แต่ถ้าต้องบอกว่าใหญ่กว่ากันกี่เท่าจะเริ่มเดาไม่ถูก
ใช้ที่ไหนบ้าง — เทียบประเทศด้วยรายได้ อายุขัย และจำนวนประชากร เทียบสินค้าด้วยราคา ยอดขาย และกำไร หรือเทียบลูกค้าด้วยความถี่ มูลค่า และอายุบัญชี
สร้างอย่างไร
- ขั้นที่ 1เลือกสองตัวแปรหลักไว้แกน
- ขั้นที่ 2เลือกตัวแปรที่สามที่แค่ต้องการรู้สึกถึงขนาด
- ขั้นที่ 3ตั้งรัศมีตามรากที่สองของค่า
- ขั้นที่ 4ใส่ legend ขนาดที่มีค่ากำกับ
ตัวอย่างคลาสสิก · Gapminder ของ Hans Rosling
Rosling ใช้ bubble chart แสดงรายได้ต่อหัวบนแกนนอน อายุขัยบนแกนตั้ง ประชากรเป็นขนาด และทวีปเป็นสี แล้วเล่นเป็นภาพเคลื่อนไหวข้ามปี การนำเสนอนี้ทำให้คนทั่วโลกเข้าใจการพัฒนาในรอบสองร้อยปีได้ในสี่นาที และเป็นตัวอย่างที่ดีที่สุดว่าขนาดควรใช้กับตัวแปรที่แค่ต้องการให้รู้สึกถึงน้ำหนัก
02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ
เมื่อมีสามตัวแปรที่อยากดูพร้อมกัน เช่น ราคา ยอดขาย และกำไรของสินค้าแต่ละตัว การวาดสองแผนภาพแยกกันทำให้ต้องสลับสายตาไปมาและจำไม่ได้ว่าจุดไหนคือสินค้าอะไร
Bubble chart แก้ด้วยการเพิ่มตัวแปรที่สามเข้าไปในขนาดของจุด สินค้าที่กำไรมากก็เป็นวงใหญ่ ผู้อ่านจึงเห็นทั้งสามเรื่องในภาพเดียวโดยไม่ต้องจำข้ามภาพ
กติกาที่ห้ามละเมิดคือรัศมีต้องแปรตามรากที่สองของค่า ไม่ใช่แปรตรงกับค่า เพราะสายตาเราอ่าน "พื้นที่" ของวง ไม่ใช่รัศมี ถ้าตั้งรัศมีตรง ๆ ค่าที่มากกว่าสองเท่าจะได้วงที่ดูใหญ่กว่าสี่เท่า
แม้ทำถูกกติกาแล้ว พื้นที่ก็ยังเป็นช่องทางที่อ่านหยาบอยู่ดี งานทดลองพบว่าคนประเมินอัตราส่วนของพื้นที่ได้แย่กว่าความยาวมาก จึงควรใช้ขนาดกับตัวแปรที่แค่อยากให้รู้สึก ไม่ใช่ตัวแปรที่เป็นประเด็นหลัก
ปัญหาสุดท้ายคือวงใหญ่บังวงเล็ก ทางแก้คือวาดวงใหญ่ก่อนแล้ววงเล็กทับ ใส่ขอบสีพื้น และใช้ความโปร่งใส ถ้ายังบังกันมากแปลว่าข้อมูลไม่เหมาะกับกราฟนี้
03ข้อมูลที่ต้องใช้
คอลัมน์ที่ต้องเตรียม
| คอลัมน์ | ทำหน้าที่ | ชนิด | เข้ารหัสด้วย | จำนวนค่าที่เหมาะ | หมายเหตุ |
|---|---|---|---|---|---|
x | ตัวแปรแกนนอน | ตัวเลขต่อเนื่อง | x | ต่อเนื่อง | ตัวแปรที่ต้องอ่านค่าแม่นควรอยู่ที่แกน |
y | ตัวแปรแกนตั้ง | ตัวเลขต่อเนื่อง | y | ต่อเนื่อง | ตัวแปรหลักตัวที่สอง |
size | ตัวแปรที่แทนด้วยขนาด | ตัวเลขต่อเนื่อง | size | บวกเท่านั้น | ★ รัศมีต้องแปรตามรากที่สองของค่า และค่าติดลบใช้กับขนาดไม่ได้ |
labelไม่บังคับ | ชื่อของแต่ละฟอง | หมวดหมู่ | text | <= 30 รายการ | ติดป้ายเฉพาะฟองที่จะพูดถึง |
groupไม่บังคับ | กลุ่ม | หมวดหมู่ | color | <= 3 กลุ่ม | เกิน 3 กลุ่มให้แยกเป็น small multiples |
ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด
- ตรวจว่าค่าที่ใช้กับขนาดเป็นบวกทั้งหมด
- คำนวณรัศมีจากรากที่สองของค่า
- เรียงข้อมูลให้วงใหญ่วาดก่อนวงเล็ก
ค่าที่หายไป — แถวที่ขาดค่าใดค่าหนึ่งใน x, y หรือ size วาดไม่ได้ ต้องตัดออกและรายงาน ห้ามให้ขนาดเป็นศูนย์เพราะวงจะหายไปเงียบ ๆ
สเกลของแกน — แกนใช้ linear หรือ log ตามข้อมูล ส่วนขนาดใช้ sqrt เสมอ ไม่มีข้อยกเว้น
กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร
เกิน 50 ฟอง วงจะบังกันจนอ่านไม่ได้ — ใช้ scatter-plot ธรรมดาหรือ small-multiples
หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม
label,x,y,size,group
กรุงเทพฯ,25.5,55.5,356,เหนือ
เชียงใหม่,13.4,35.6,105,กลาง
…04อ่านแล้วเห็นอะไร
สิ่งที่เห็นได้จากภาพ
- ความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวแปรหลักเหมือน scatter plot
- ตัวแปรที่สามเสริมว่าจุดไหนมีน้ำหนักมาก
- ฟองใหญ่ที่อยู่ในตำแหน่งผิดจากแนวโน้ม ซึ่งมักเป็นกรณีที่สำคัญที่สุด
สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้
- ★ อ่านอัตราส่วนของขนาดได้ไม่แม่น — คนประเมินพื้นที่ได้แย่กว่าความยาวมาก
- ฟองที่ถูกบังบางส่วนจะประเมินขนาดผิด
- ไม่บอกเหตุและผลเหมือน scatter plot ทุกประการ
อ่านตามลำดับนี้
- อ่านตำแหน่งก่อนเสมอ เพราะเป็นข้อมูลที่แม่นที่สุดในภาพ
- ใช้ขนาดเป็นข้อมูลเสริม ไม่ใช่ข้อสรุปหลัก
- ตรวจ legend ขนาดเพื่อรู้ว่าวงที่เห็นแทนค่าประมาณเท่าไร
คำถามที่ตอบได้
- จุดที่อยู่สูงในกราฟนี้ตัวใหญ่ด้วยหรือไม่
- ฟองใหญ่ที่สุดอยู่ตรงไหนของความสัมพันธ์
- มีรายการไหนที่โดดในทั้งสามมิติ
สัญญาณว่ามีอะไรผิด
- ไม่มี legend ขนาด ทำให้วงบอกได้แค่ว่าใหญ่กว่าเล็กกว่า
- วงใหญ่บังวงเล็กจนหายไป
- ใช้รัศมีแปรตรงกับค่า ซึ่งทำให้ขนาดโกหกหลายเท่า
05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน
ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย
- ใส่ legend ขนาดที่มีวงตัวอย่างสองสามขนาดพร้อมค่ากำกับ
- ติดป้ายชื่อเฉพาะฟองที่จะพูดถึง
- วาดวงใหญ่ก่อนแล้ววงเล็กทับ พร้อมขอบสีพื้น
รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้
<รายการ> ทั้งใหญ่และอยู่สูงกว่าแนวโน้ม ต่างจาก <รายการ> ที่ใหญ่แต่ตามหลัง
06เอาไปใช้ต่อ
โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ bubble-chart-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง
# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด bubble-chart-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg") # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd
import numpy as np
C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a" # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"
df = pd.read_csv("bubble-chart-sample.csv")
df["x"] = pd.to_numeric(df["x"], errors="coerce")
df["y"] = pd.to_numeric(df["y"], errors="coerce")
df["size"] = pd.to_numeric(df["size"], errors="coerce")
OPACITY = 0.65 # ← ค่าจาก Playground
fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)
d = df.sort_values("size", ascending=False) # วงใหญ่ก่อน วงเล็กทับ
r = np.sqrt(d["size"] / d["size"].max()) * 900 # ★ sqrt เพราะสายตาอ่านพื้นที่
for i, (g, sub) in enumerate(d.groupby("group")):
ax.scatter(sub["x"], sub["y"], s=np.sqrt(sub["size"] / d["size"].max()) * 900,
alpha=OPACITY, color=[C1, C2, C3][i % 3], edgecolor=SURFACE, linewidth=1.4, label=g)
ax.legend(frameon=False, title="กลุ่ม")
ax.set_xlabel("ตัวแปรแกนนอน"); ax.set_ylabel("ตัวแปรแกนตั้ง")
ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False) # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("bubble-chart.png", dpi=160)
print("เขียน bubble-chart.png แล้ว ·", len(df), "แถว")07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ
ค่า r บอกได้แค่ว่าสองสิ่งขยับไปด้วยกัน ไม่ได้บอกว่าอะไรเป็นเหตุของอะไร
ดูข้อมูลเป็นตาราง (20 แถว)
| ชื่อ | x | y | ขนาด | กลุ่ม |
|---|---|---|---|---|
| กรุงเทพฯ | 25.5 | 55.5 | 356 | เหนือ |
| เชียงใหม่ | 13.4 | 35.6 | 105 | กลาง |
| ขอนแก่น | 30.5 | 57.7 | 53.0 | ใต้ |
| ชลบุรี | 56.3 | 83.6 | 397 | เหนือ |
| ภูเก็ต | 34.9 | 60.9 | 272 | กลาง |
| นครราชสีมา | 16.4 | 41.7 | 92.0 | ใต้ |
| สงขลา | 53.2 | 78.4 | 132 | เหนือ |
| อุดรธานี | 17.3 | 47.5 | 222 | กลาง |
| สุราษฎร์ธานี | 28.9 | 64.9 | 71.0 | ใต้ |
| พิษณุโลก | 13.5 | 46.3 | 167 | เหนือ |
| ระยอง | 48.5 | 72.5 | 112 | กลาง |
| นครปฐม | 52.3 | 73.1 | 322 | ใต้ |
| กรุงเทพฯ | 38.0 | 53.6 | 424 | เหนือ |
| เชียงใหม่ | 28.3 | 60.1 | 78.0 | กลาง |
| ขอนแก่น | 26.4 | 56.9 | 488 | ใต้ |
| ชลบุรี | 24.4 | 45.5 | 173 | เหนือ |
| ภูเก็ต | 31.6 | 45.7 | 89.0 | กลาง |
| นครราชสีมา | 51.7 | 73.1 | 184 | ใต้ |
| สงขลา | 48.5 | 63.7 | 215 | เหนือ |
| อุดรธานี | 16.4 | 52.5 | 262 | กลาง |
ลองแล้วจะเห็นอะไร
- ความทึบของฟอง: เพิ่มความทึบจนสุดแล้วสังเกตว่าฟองเล็กหายไปกี่ลูก นั่นคือข้อมูลที่หายไปโดยที่ภาพยังดูปกติ
ข้อควรระวัง
- ★ ใช้รัศมีแปรตรงกับค่า ทำให้ค่าที่มากกว่าสองเท่าดูใหญ่กว่าสี่เท่า
- ใช้ขนาดกับตัวแปรที่เป็นประเด็นหลัก ทั้งที่พื้นที่อ่านได้หยาบกว่าตำแหน่งมาก
- ไม่ใส่ legend ขนาด ทำให้วงบอกได้แค่ใหญ่กว่าเล็กกว่า
- วาดวงเล็กก่อนแล้ววงใหญ่ทับ ทำให้ข้อมูลหายไปเงียบ ๆ
- ใช้ค่าติดลบกับขนาด ซึ่งไม่มีความหมายทางเรขาคณิต
เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้
- ตัวแปรที่สามต้องอ่านค่าให้แม่น→ใช้แทน: scatter-plot สองอันที่ใช้แกนเดียวกัน หรือ scatter-matrix
- มีมากกว่า 50 รายการ→ใช้แทน: scatter-plot ธรรมดา
- ตัวแปรที่สามมีค่าติดลบ→ใช้แทน: scatter-plot ที่ใช้สีแบบสองขั้วแทนขนาด