เทคนิคที่ 044 · PYTHON / JAVASCRIPT

แผนภาพกระจายเชื่อมเส้นConnected Scatter Plot

ดูว่าสองตัวแปรเดินทางไปด้วยกันอย่างไร

4
ขั้นสูงควรรู้ก่อน · อ่าน scatter plot และกราฟเส้นเป็น
ลองเล่น

01ภาพรวมของกราฟนี้

Connected scatter plot เพิ่มมิติเวลาให้แผนภาพกระจายด้วยการลากเส้นเชื่อมจุดตามลำดับ ผลคือเห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวแปรเปลี่ยนไปอย่างไร ซึ่งกราฟเส้นสองเส้นแยกกันมองไม่เห็น เช่น การวนเป็นวงที่แปลว่ามีความล่าช้าระหว่างสองตัวแปร

เปรียบเทียบให้เห็นภาพ

เหมือนรอยเดินบนแผนที่ที่บอกทั้งว่าเราไปที่ไหนบ้างและไปตามลำดับไหน ต่างจากการปักหมุดเฉย ๆ ที่ไม่รู้ว่าเดินทางอย่างไร

ใช้ที่ไหนบ้าง — ดูความสัมพันธ์ระหว่างอัตราว่างงานกับเงินเฟ้อตามปี ดูรอบของธุรกิจ หรือดูว่าตัวชี้วัดสองตัวเคลื่อนพร้อมกันหรือมีตัวหนึ่งนำอีกตัว

สร้างอย่างไร

  1. ขั้นที่ 1เรียงข้อมูลตามเวลา
  2. ขั้นที่ 2วาดจุดตามค่าของสองตัวแปร
  3. ขั้นที่ 3ลากเส้นเชื่อมตามลำดับ
  4. ขั้นที่ 4ทำเครื่องหมายจุดเริ่มและจุดจบให้ชัด

ตัวอย่างคลาสสิก · Phillips curve — ความสัมพันธ์ระหว่างเงินเฟ้อกับการว่างงาน

นักเศรษฐศาสตร์วาดอัตราเงินเฟ้อเทียบอัตราว่างงานของแต่ละปีแล้วลากเส้นเชื่อมตามลำดับ สิ่งที่พบคือเส้นทางวนเป็นวงแทนที่จะเป็นเส้นตรง ซึ่งเผยว่าความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวนี้มีความล่าช้าและเปลี่ยนรูปไปตามยุค เป็นข้อค้นพบที่แผนภาพกระจายธรรมดามองไม่เห็น

Wikipedia · Phillips curve ↗

02อธิบายภาษาคนเข้าใจง่าย ๆ

ถ้ามีสองตัวชี้วัดที่วัดตามเวลาทั้งคู่ วิธีปกติคือวาดกราฟเส้นสองเส้นบนแกนเวลา ซึ่งดีสำหรับดูแนวโน้มแต่บอกความสัมพันธ์ระหว่างสองตัวได้ไม่ชัด

อีกทางคือวาดแผนภาพกระจาย ซึ่งบอกความสัมพันธ์ได้ดี แต่ทิ้งลำดับเวลาไปหมด เราไม่รู้เลยว่าจุดไหนเกิดก่อนเกิดหลัง

Connected scatter รวมสองอย่างไว้ด้วยกันด้วยการลากเส้นเชื่อมจุดตามลำดับเวลา ทีนี้เราเห็นทั้งความสัมพันธ์และเส้นทาง

รูปแบบที่มีค่าที่สุดคือการวนเป็นวง ถ้าเส้นทางวนกลับมาที่เดิม แปลว่าตัวแปรหนึ่งเปลี่ยนก่อนอีกตัว ซึ่งเป็นสัญญาณของความล่าช้าที่แผนภาพกระจายธรรมดามองไม่เห็นเลย

ข้อควรระวังคือเส้นที่ตัดกันเองทำให้ตามลำดับยาก ต้องมีป้ายบอกปีหรือใช้สีไล่เฉดตามเวลา และถ้าจุดเยอะเกินไปเส้นจะพันกันจนอ่านไม่ออก

03ข้อมูลที่ต้องใช้

รูปทรงของข้อมูลอนุกรมเวลา
จำนวนมิติที่เข้ารหัสได้3 มิติ
จำนวนแถวที่เหมาะ12–40 จุดเวลาขั้นต่ำ 8 แถว
เส้นฐานศูนย์เลือกได้อ่านจากรูปร่างของเส้นทาง ไม่ใช่ระยะจากศูนย์

คอลัมน์ที่ต้องเตรียม

คอลัมน์ทำหน้าที่ชนิดเข้ารหัสด้วยจำนวนค่าที่เหมาะหมายเหตุ
xตัวแปรแกนนอนตัวเลขต่อเนื่องxต่อเนื่องวัดที่จุดเวลาเดียวกับ y
yตัวแปรแกนตั้งตัวเลขต่อเนื่องyต่อเนื่องวัดที่จุดเวลาเดียวกับ x
dateลำดับเวลาเวลาpath10–60 จุด★ ลำดับคือหัวใจของกราฟนี้ ถ้าไม่มีลำดับก็เป็นแค่ scatter plot

ต้องเตรียมข้อมูลอย่างไรก่อนวาด

  1. เรียงตามเวลาอย่างเคร่งครัด
  2. ตรวจว่าทั้งสองตัวแปรวัดที่จุดเวลาเดียวกัน
  3. เตรียมป้ายปีหรือสีไล่เฉดตามเวลา

ค่าที่หายไป — ช่วงที่ขาดข้อมูลต้องหักเส้น ไม่ลากข้าม เพราะเส้นสื่อว่าเดินทางผ่านจริง

สเกลของแกน — linear ทั้งสองแกน และไม่ควรตัดแกนมากเพราะรูปร่างของเส้นทางคือสิ่งที่อ่าน

กราฟจะเริ่มพังเมื่อไร

เกิน 60 จุด เส้นจะพันกันจนตามลำดับไม่ได้ — ลดความละเอียดของเวลาลง

หน้าตาไฟล์ที่ต้องเตรียม

date,x,y
2023-01,4.26,1.96
2023-01,4.3,2.23
…

04อ่านแล้วเห็นอะไร

สิ่งที่เห็นได้จากภาพ

  • ทิศทางของเส้นทางว่าเดินไปทางไหน
  • การวนเป็นวงซึ่งแปลว่ามีความล่าช้าระหว่างสองตัวแปร
  • ช่วงที่เส้นทางเปลี่ยนทิศอย่างกะทันหัน

สิ่งที่กราฟนี้ตอบไม่ได้

  • อ่านว่าแต่ละจุดคือเวลาไหนไม่ได้ถ้าไม่มีป้ายกำกับ
  • เมื่อเส้นตัดกันเองจะบอกทิศทางไม่ได้โดยไม่มีลูกศร

อ่านตามลำดับนี้

  1. หาจุดเริ่มและจุดจบก่อน
  2. ตามเส้นไปตามลำดับ
  3. ดูว่ามีการวนกลับมาที่เดิมไหม

คำถามที่ตอบได้

  • สองตัวชี้วัดนี้เคลื่อนพร้อมกันไหม
  • มีตัวไหนนำอีกตัวหรือไม่
  • ระบบกลับมาที่เดิมหรือย้ายไปที่ใหม่

สัญญาณว่ามีอะไรผิด

  • ไม่มีเครื่องหมายบอกจุดเริ่มและทิศทาง
  • เส้นพันกันจนตามไม่ได้
  • ลากเส้นข้ามช่วงที่ไม่มีข้อมูล

05เหมาะกับการนำเสนอแบบไหน

ผู้ชมที่เหมาะนักวิเคราะห์ที่สนใจความสัมพันธ์เชิงพลวัต
เวลาที่ผู้ชมต้องใช้ต้องเรียนรู้ก่อน
ขนาดเล็กสุดที่ยังอ่านได้400×360 px
รายงานเชิงวิเคราะห์
สิ่งพิมพ์
สำรวจข้อมูลด้วยตัวเอง
สไลด์ผู้บริหารต้องอธิบายวิธีอ่านก่อน และเส้นทางที่วนไปมาไม่เหมาะกับการดูผ่าน ๆ
มือถือเส้นทางต้องการพื้นที่พอที่จะไม่พันกัน

ทำอย่างไรให้คนอ่านได้ข้อสรุปโดยไม่ต้องบรรยาย

  1. ทำเครื่องหมายจุดเริ่มและจุดจบด้วยสัญลักษณ์ที่ต่างกัน
  2. ใส่ลูกศรบอกทิศทางบนเส้น
  3. ติดป้ายปีที่จุดสำคัญ ไม่ใช่ทุกจุด
  4. ใช้สีไล่เฉดตามเวลาเพื่อช่วยตามลำดับ

รูปแบบชื่อกราฟที่ควรใช้

ตั้งแต่ <ปี> ถึง <ปี> ระบบเคลื่อนจาก <ตำแหน่ง> ไปยัง <ตำแหน่ง> โดยวนผ่าน <รูปแบบ>

06เอาไปใช้ต่อ

โค้ดทุกชิ้นอ่านไฟล์ connected-scatter-sample.csv ชุดเดียวกับที่ Playground ใช้ และตัวเลขในโค้ดเปลี่ยนตามค่าที่คุณปรับด้านล่าง

# ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*"
# ดาวน์โหลด connected-scatter-sample.csv จากหน้านี้ แล้ววางไว้ข้างสคริปต์
import matplotlib
matplotlib.use("Agg")   # รันแบบไม่มีหน้าจอ ถ้ารันในเครื่องตัวเองลบบรรทัดนี้ได้
import matplotlib.pyplot as plt
import pandas as pd

C1, C2, C3 = "#2a78d6", "#eb6834", "#1baf7a"   # palette ของคลัง เปลี่ยนเป็นสีองค์กรได้
INK, SURFACE = "#0b0b0b", "#fcfcfb"

df = pd.read_csv("connected-scatter-sample.csv")
df["x"] = pd.to_numeric(df["x"], errors="coerce")
df["y"] = pd.to_numeric(df["y"], errors="coerce")
NOTE = "path"   # ← ค่าจาก Playground

fig, ax = plt.subplots(figsize=(7.6, 4.2), facecolor=SURFACE)
ax.set_facecolor(SURFACE)

d = df.reset_index(drop=True)      # ต้องเรียงตามเวลาแล้ว
ax.plot(d["x"], d["y"], color="#9ec5f4", linewidth=2, zorder=1)
sc = ax.scatter(d["x"], d["y"], c=range(len(d)), cmap="Blues", s=52,
                edgecolor=SURFACE, linewidth=1.4, zorder=2)      # สีไล่เฉดตามลำดับเวลา
ax.annotate("เริ่ม", (d["x"][0], d["y"][0]), xytext=(8, 8), textcoords="offset points", fontsize=9)
ax.annotate("ล่าสุด", (d["x"].iloc[-1], d["y"].iloc[-1]), xytext=(8, 8), textcoords="offset points",
            fontsize=9, color=C2, weight="bold")
fig.colorbar(sc, ax=ax, label="ลำดับเวลา", shrink=0.7)

ax.spines[["top", "right"]].set_visible(False)   # ลดเส้นที่ไม่ได้ให้ข้อมูล
fig.tight_layout()
fig.savefig("connected-scatter.png", dpi=160)
print("เขียน connected-scatter.png แล้ว ·", len(df), "แถว")

ติดตั้ง: pip install "matplotlib==3.10.*" "pandas==2.*" · ทดสอบกับเวอร์ชัน 3.10

07ลองเล่นเพื่อเข้าใจ

ข้อมูลตัวอย่าง · 24 แถว · seed 127● คำนวณใหม่ในเบราว์เซอร์ทันทีที่ปรับค่า
จุดขอบสีคือจุดเริ่ม จุดทึบคือจุดล่าสุด
0.000.501.001.502.002.503.004.005.006.007.002023-01 · x 4.26 · y 1.962023-01 · x 4.30 · y 2.232023-03 · x 4.45 · y 2.392023-04 · x 4.58 · y 2.502023-05 · x 4.85 · y 2.582023-05 · x 5.35 · y 2.712023-06 · x 5.61 · y 2.672023-07 · x 6.04 · y 2.682023-08 · x 6.30 · y 2.662023-09 · x 6.76 · y 2.602023-10 · x 6.92 · y 2.542023-11 · x 7.13 · y 2.362023-12 · x 7.09 · y 2.232024-01 · x 7.08 · y 2.002024-02 · x 6.95 · y 1.722024-03 · x 6.72 · y 1.452024-04 · x 6.33 · y 1.152024-05 · x 6.17 · y 0.962024-06 · x 5.76 · y 0.762024-07 · x 5.45 · y 0.552024-08 · x 5.13 · y 0.442024-09 · x 4.80 · y 0.342024-10 · x 4.49 · y 0.172024-11 · x 4.34 · y 0.16เริ่มล่าสุด

ถ้าเส้นตัดกันเอง ต้องมีป้ายบอกลำดับเวลา ไม่อย่างนั้นอ่านทิศทางไม่ออก

จำนวนจุดเวลา24
ระยะทางรวมของเส้นทาง7.11
ย้อนกลับทิศ1 ครั้ง
ดูข้อมูลเป็นตาราง (24 แถว)
connected scatter 24 จุดเวลา
ช่วงเวลาxy
2023-014.261.96
2023-014.302.23
2023-034.452.39
2023-044.582.50
2023-054.852.58
2023-055.352.71
2023-065.612.67
2023-076.042.68
2023-086.302.66
2023-096.762.60
2023-106.922.54
2023-117.132.36
2023-127.092.23
2024-017.082.00
2024-026.951.72
2024-036.721.45
2024-046.331.15
2024-056.170.96
2024-065.760.76
2024-075.450.55
2024-085.130.44
2024-094.800.34
2024-104.490.17
2024-114.340.16

ลองแล้วจะเห็นอะไร

  • สังเกตอะไร: ตามเส้นจากจุดเริ่มไปจุดล่าสุด จะเห็นว่ามีช่วงที่เส้นย้อนกลับ ซึ่งแปลว่าตัวแปรหนึ่งเปลี่ยนทิศก่อนอีกตัว

ข้อควรระวัง

  1. ไม่ทำเครื่องหมายจุดเริ่มและทิศทาง ทำให้อ่านเส้นทางไม่ได้
  2. ใส่จุดเวลามากเกินไปจนเส้นพันกัน
  3. ลากเส้นข้ามช่วงที่ไม่มีข้อมูล ซึ่งอ้างว่าเดินทางผ่านจริง
  4. ใช้กับข้อมูลที่ไม่มีลำดับเวลา ซึ่งเส้นจะไม่มีความหมายเลย

เมื่อไหร่ไม่ควรใช้กราฟนี้

  • ข้อมูลไม่มีลำดับเวลา→ใช้แทน: scatter-plot
  • สนใจแนวโน้มของแต่ละตัวแปรแยกกัน→ใช้แทน: multi-line-chart หรือ small-multiples
  • มีมากกว่า 60 จุดเวลา→ใช้แทน: scatter-plot ที่ใช้สีไล่เฉดตามเวลา

กราฟที่เกี่ยวข้อง

เทคนิคถัดไป · กราฟช่องหกเหลี่ยม